Literarishe bleter · 1929-01-18 · 3 (18.1.1929) · p. Seite 54

?יטעדיעדיישע ב.?עטעד 013. 3 (246) יע 54 קויטיה. - ועצענזיעס. ביבליאגואפיע.-כואניה. װאס מען שוײבט װעגן ביכעו. זױשיפ״ג פוז דעם ליטערארישז װעלטל אױ בעלגיע נאלײדיקן די בעלגישע שרײבער — די מלגישע ליטעראטור *ז םראנבויזישער שוראך. איר םעםרןןטןליע *יז—נריסל. די דןדקע םןליטישע הויםט שםאם םון בעלגיע האבן עײדע סעלקער םײנם. די ברײטע םאסן האבן שוק זײער שנאה םארײביקס אץ א בו- נאםען: ״דאם ממזר-שטעסל׳. די בריםעלער באםעלקערונג איז טאקע ס׳רוב א געםיש םון די בײדע םעלקער. דא באםיט פען י7 שױן נןןכבוםאכן םאריז םיס אלע פרטים. דןן רעגירס דאם סראנבויזישע לשון אין א שלעכטער אויםלאגע. בריסל װערט גע- רוםן—״קלײן םאריז״ און איר לשון—״קינדערשער םראנבױזיש׳. דא האלט מען ױך אונטער םיס שלעכטע װיבן אױסן אײנענעם חשבון. שרײבער לעבן דא םארטריבן און איזאלירט סון דער דאזיקער םנאבישער קלײנבירנערלעכער באסעלקערוגג. סון דאנעס אויס גײם עס אםט דער םארבװײםלםער רוף םון די בעלגישע שרײבער. בװײ זאכן האס בעלגיע װינביק: שםײז און ביכער. בײדע איפבןןדםירם םען םון אויסלאנד. דאם לאנד איז בו-קלײן בו האבן אײגענע םעלדער תביאה. דאם לאנד איז אבער דערװאקםן גענוג אויסבוהאלטן דאס אײגענע בוך, איבט מײנס םען דאס סראנבױדש- בעלגישע בוך. איז אבער נישם אזוי. בעלגיע האס נאך עד־היום נישס קײן אײגענןם *םארלאנ די ערשטע, װאם האבן זיך דערבו גענומען, איז די בעלנישע ארבעםער־פארםײ, װאס האם שױן אן אײנענעם נרויםן םארלאג. פאריז סארםלײבט בעלגיע םיס ביכער. דער פראנבױזיש-רעדגדיקער בעלגיער איז בכלל א קנאםער בעלן אויף ביכער, אבער דאם, װאס ער קױפט שױן, איז נאר דאם ײאס קוםט פון םאריז. ער דערסילט זיך םיט דעם, װי א גרויסשסעסי- שער. דערםאר מוז א בעלגישער שרײבער, װען ער װיל געל״ענם װערן, סארן קײן פאריז, זיך דארםן אויסבעםן ארויסבוגעבן זײן בוך און דערנאך עס איבערםירן בו ױך אין לאנד. דער קויםער קוקס נאר װו ם׳איז ארױםנענעבן, דער שרײבער אינסערעסירם אים נישט. אח ער זיך אםאל טועה און קויםס שוין א םוך סון א בעלגישן שרײבער... אין בריםל גײען ארױם עטלעכע זשורנאלן, װעלכע װערן סארקויסש בװישן אײגענע םענסשן. גײם אײן זשורנאל אװעק, בלײבט פים אײנעם װינביקער. בלויז סארחער בײטונגען װערן אין בעלגיע םארקויםס בװײ םאל פערער, װי די גאנבע בעלנישע פרעסע. אבער דא באפערקס זיך םאלגנדע דערשײנונג: די גרױס• בורזשואזיע פון די בײדע םעלקער זענען אסימילירס. זײער שםראך אח םראנבוחיש. פיט כעס רײםן זײ םון זיך אראם אלץ, װאם דערםאנס אין זײער אםשסאם. ם׳רוב בעלגישע שדײבער זענען קינדער פון אלק. זײערע װערק,* זײערע העלדן זענען ס׳רוב פון ברײסן םאלקס-לעבן. ס׳װערם אין זײ עקזאלטידם דאם אױפשםײענדיקע אײגן-שטאלץ לעבן, באױרס אויף א נערעכטע םאביאלע ארדנונג, און פארבונדן פיט דער װײט-ברײטער םענסשן- װעלט. דאם איז געװעזן זשארזש עיקהוד, דע קאססער. און דןס זענען די גאנבע םלעםאדע ױנגערע םראנבויזיש-בעלגישע שרײ־ בער. דאם רוב אויך םון די דאױקע שרײבער זענען סלעםער, װאם שרײבן םראנבויזיש. די גרויס-בורזשואזיע קוקט םים פאראכסוננ אױף דער דא- ױקער ״סראװינץ-ליסעראטור*, ױ קען העכסנםס ױ םילאנסרוםיש אוגטערשטיבן, זי אח אבער נישט דער לײענער און דער קויםער םין בעלנישן בוך. דאס קלײן־בירנערטום און די ארבעטעד זענען סאראן א קלײן םדינהלע אין אײראפע, װאס הײםס בעלניע. הונדערט יאר שוק, װי ם׳לעבט אן אײנן פאליטיש לעםן, און דאך איז םען נאך נישס זיכער םיסן םארגן. כםעט יעדער בעלגיער װײםס נאך׳נישס בו זאנן אויף זיכער, בי ער דארף האבן אן אײנענע *םלוכה אדער נישס... און דערװײל לעבט מען אן אײגן פלוכה-לעבן. די פאליטיש-עקאנאםישע באדיננוננען ארום באםעלן עש און ם־פוז שלעפן דעם שװערן מלוכה־װאנן. איז םאראן א בעלגישע ליטעראטור אדער נישט? דערויף םאטערן זיך שוין די בעלנישע שרײבער םער װי סופביק יאר. יעדן סאנ םרעגס פען זיך ״זײן אדער נישס זײן• און ם׳קען אלץ בייקײן טאלק נישס קיםען. נישט זיכער פיסן לעבן איז אבער דער םרעמדער שרײבער — װאס קוםט אםאל אהערבו בו• גאסט — װאס װאגט דאם זעלבע בו םרעגן. בעלגישע שרײבער. פילן זיך מיפף באלײדיקט סון דעם און הײבן אן בו שרײען אויסן נאסט: בעלניע איז א נרויםע םדינה מיט א רײכער ליםעראטור א א. װ... דאס, װאם אײגענע בעלניער מעגן, דאס סארן נישט די סרעסדע...* דערפאר טאקע לעבם די ליסערארישע משפחה אין בריםל בוריקנעבויגן און קוקן םיט חשד אויף יעדן פרעםדן, װאס קיפט עסענען די טיר פון זײער ״שרײבער-הויז*. װאס אח כאקע דאם די בעלנישע ליםעראסור? פ׳װײסט, לםשל, אז אין בעלגיע װוינען בװײ םעלקער: װאלאנער אין םלעםער, װאס לעבן אן אײגן שארף-אפנעזונדערם לעבן. ם׳װײס וױיך, אז אין בעלגיע רעדן די בװײ סעלקער דרײ שפראכן: םלעכיש, װאלאניש אץ פראנבויױש. דאש זענען בװײ סזלקער, אײננטלעך בװײ שבטים, װאס לעבן קולטירעל םיט דעם. װאס עס ליסעין זײ בו די שכנים, װאס רינגלען זײ ארום. אזוי, *לםשל, לעבן די װאלאנער פיט פראזקרײך אין די םלעפער םיט האלאנד. זעט פען שוין םון דעפ, אז אין בעלגיע זענען אײננסלעך םאראן בװײ, אדער דרײ ליטע- ראטורן. די דאזיקע ליסעראסורן זענען זיך סרעםד און זעלםן-װען געשעם, װען א בוך סון אײן שפראך זאל איבערגעזעבם װערן אויף דער בװײטער. דאס אלטע פלעמישע םאלק — װאס קעםפט נאך, אגב, עד־הױש םאר אן אײגן פאליטישן לעבן — האט אן אײגענע רײכע לישעראסור, טיף םארװארבלט אויף איר ערד. אירע שרײבער לעבן אפט אין ראלאנד. די םלעםישע ליטעראטור איז דורך און דורך פלעםיש, סײ אין אינהאלס װי אין דער סארם. טראדיביעס סון הונדערטער יארן גײען איר נאך. סאר די םלעםישע שרײבער איז לחלוסץ נישס סאראן די קשיה םון ״זײן אדער נישס זײן׳. װאם איז װידער אין װאלאניע? אין זײער הויפט-שטאס ליעזש האבן זיך נרופירט א קלײנע גרופע װאלאנישע שרײבער און װילן *אױםהאלטן און ברײט אנטװיקלען דעם אלסן םראנבוי- זישן דיאלעקס, װאלאניש. דאס איז א רעזשיאנאליזס-באװענונג, אויפנעכאפט פץ םראנ*קרײך. א באװעגוננ, װאס האט װינביק שאנםן ױך בו האלסן. די ברײםע פאםן רעדן סאקע װאלאניש, אבער לעבן ױך אױם אץ פראנבויזיש; ם׳לײענט און ם׳שרײבס פראנבוי־ זיש. אויך דא פרעגט םען זיך װינביק. אלע װײסן, אז די װאלא- נישע באװענוננ איז א פין שפיל, פאקע נישס םער, װי א רע־ זשיאנאלחם. רעדט םען װעגן דער בעלנישער ליםעראסור, םײנס פען טאקע די סראנבויױש-בעלגישע ליטעראסיר, אדער— כדי נישם בו