Literarishe bleter · 1929-01-18 · 3 (18.1.1929) · p. Seite 45

גײטינגען. מיט אכגיק יןןר ציריק- אין 1848 י$ר, װען ס־איז געקימען דער .םעלקער־םרילינג׳, הןןט מענדל םןןהר געגרינ• דעט אין לעמבערג אײנע םון די ערשטע גײטונגען אויף ײדיש — ״בײסונג*. ערשס די אסימילאטןןרן הןןבן שםעטער ארויםגעגעבן א צײטונג האלב העברעיש, האלב פויליש .המזכיר• אוטשיזנא*. מיט שװערער מי איז דערשינען דאן די .פזשישלןןשטש״. שיעטער דער ,װםכיד*, װעלכע זענען געװען באשטיםס בלויז םאר יחידים. די ײדישע מאםע, אויף װיםיל זי האט געלײענט, איז עס געװען נןןר ײדיש: מעשה-ביכלעך, שמ׳רם רןןמאנען. װען גרשון באדער הןןס אין יןןר 1903 ןןנגעהויבן ארויס• צוגעבן דעם לעמבערגער .סןןגבלאט*, איז די בןןל ײדישע לײענער געװען זײער גרויס. און די צײטונג הןןט געהאט א זיכערן קױם. זינס דער צײט הןןט סאקע גאליציע א ײדישע טאג צײטונג. געװען אםילו א תקוםה, װען גאליציע הןןט גע• האט צװײ ײדישע טאג־צײטונגען, אדער בײדע אין לעםבערג, אדער אײנע אין לעמבערג (״טאגבלאט*) און די צװײטע אין קרןןקע (.דער טאג* םון ױנה קרעפעל). אויף דער ײדישער פרעםע אין גאליציע הןןבן זיך דער• צויגן די באקאנטע ײדישע און העברעישע דיכסער און שריםס• שטעלער, װי: מ. ל. האלפערן, מלך ראװיטש, ש. י. איםבער, א. מ םוקם. א. צ. גרינבערג, אשר באראש און םיל אנדערע. בײ אלע אירע חםרונות, האם די ײדישע צײטונג אין גאליציע געהאט א גרויםע קולטור־דערציערישע באדײטונג. נישטא קײן םער, ןןדער װײניק-גאדײטנדיקער ײדישער שרײבער. װעלכער שטאמט םון גאליציע, אז ער זןןל זײנע ערשטע שרײבערישע שריט נישט געװען םאכן אין דער גאליצישער ײדישער צײטונג. און װאם האט געשאפן די ײדיש־פוילישע צײטונגז נישט נאר װאם זי דערציט נישס די אםימילירטע און פאלאניזירםע ײדן, אז זײ זאלן זיך דערנענטערן צום םאלק און זײן שפראך, נאר זי רײסט אפ יעדן םאנ לעבעדיקע אברים םון דער פאלקם־םאםע, װאס װאלטן געמוזט אנקומען צום ײדישן װארט. ײ ^ידי ײדיש פוילישע צײסונג אין איר הײנטיקער םארם און מיט איר טענדענץ איז נישט בלויז םאלקסיםײנסלעך, נאר איז אויך מאראליש און פאליטיש שעדלעך. קאנען מיר דאך נישט פאדערן רעכס אין הילף םאר אונזער אײגענער שול, װען גלײכצײטיק העלםט מען אלײן מיט צו דער פאלאניזאציע. עס לעבן אין גאליציע אויך אוקראינער און קײנעם פון זײ װעס נישט אײנםאלן צו גרינדן א פוילישע צײםונג. בלויז אויף ױצא צו זײן װערן איבערגעזעצט םין צײט■ צו-צײט שאםונגען פון דער ײדישער ליםעראטור און עס װערן געשריבן רעצענזיעם איבער ײדישע ביכער. אין דער לעצטער צײט לאזט זיך באמערקן אביסל א װארעמערע באציינג אין א שסיקל אינסערעס סאר גאליציע מצד דעם ײדישן קולטיר־צענסער אין פוילן. דאם איז אבער זײער און זײער װײניק. עם איז נאך נישט אלץ סארלוירן, װײל נאך זענען םאראן בחות, װאם ראנגלען זיך מיס דער פאלאניזאציע אין װאלטן געקאנט אױך עפעס פאזיסיװם שאםן. מען םיז אבער זײ העלםן אין נישט לאזן זײ בלײבן אײנזאם װי אויף אן אינזל. דער צען-יאריקער יובל םין דער ײדיש־פוילישער פרעםע אין גאליציע דארף זײן א װארנינג םאר אינזערע קולטור־סוער, אז זײ טארן מער נישט גלײכגילטיק זיך צוקיקן צו דעם, װאס עס קימט םאר אין לעבן םון די גאליצישע ײדן. שטעט, װי טשארטקאװ, סםאניסלאװאװ און אנדערע, װאם טיען באװוסםזיניק ײדישע קילטיד-ארבעט. אױך װערט אין גאליציע שטארק םארשפרײט די װארשעװער ײדישע פרעםע און ם׳איז םאראן א נוטער פלאץ, װי םען װאלט געקאנם םיל אויםסין. װאס אבעריעם האבן נישט געטון די ײדישע קילסור■ טוער, האם געסון די ײדיש־פוילישע פרעסע אין גאליציע די אנגעזעענע ײדישע קולטוריטוער האבן געװארםן אן אומחן אויף גאליציע. מען האט םארזען די גרויסע ײדיש-רערנדיקע אין ײדישילײענענדיקע מאסע. איז געקיםען די ײדישע פרעסע אויף פויליש און םאר■ כאפס דעם פלאץ פין ײדיש. איז געקימען די פאװשעכנע שיל אין םארכאפט דעם פלאץ םון דער ײדישער שול. גאליציע האס אין קולטירעלן זינען זיך נישט שטארק געביטן אין םארגלײך םיט דער צײט םין םארן קריג• אויך דעמאלט װי הײנם איז געװען די פוילישע פאװשעכנע שיל, די פוילישע גיםנאזיעז דעמאלט גלײך װי הײנס האט די אינ• טעליגענץ גערעדט פויליש. אבער םאר דער מלחמה האט בלויז לעםבערג םארםאגט א ײדיש-פויליש װאכנבלאט. דער לעמבער■ גער .טאגבלאס* איז געװען אײנע םין די פארשפרײטםטע צײסונגען אין דארם, װו עם דערשײנען הײנט ײדיש׳פוילישע װאכנבלעטער, זענען דערשינען ײדישע. אין משך םין די לעצטע צען יאר זענען די גאליצישע ײדן נאציאנאל נישם מער אםימילירט, װי םריער. אדרבא, זײ זענען איצם מער נאציאנאל. װי םאר דער מלחמה. די פאלא■ ניזאציע האט אבער אין די לעצסע צען יאר געמאכט ריזיקע שריט און דאם נאר א דאנק דער ײדיש פוילישער פרעםע. לכתחילה האט די ײדישיפוילישע פרעסע געדארפס זײן בלויז א דעםענזיװ-םיטל קעגן די אנטיםעםיטישע און פאגראם• שםיםונגען. װאם האבן אין יענע צײטן געהערשט. דער נאמען .כװילא׳ האט געזאלט זײן א סיםבאל. אז די צײטונג איז געװארן געשאםן בלויז םארן מאמענט. ד*ר גרשון ציפער, דער גרינדער פון דער .כװילא*, האט תמיד געזאגם: — נאכן לעםבערגער פאגראם האב איך זיך געלאזט װאקסן א בארד און געגרינדעט די .כװילא* אלס צײכן םון טרויער. זאלן די צײטן װערן בעסערע. זאלן ײדן זיך םילן פרײער, דאן שער איך זיך אפ די בארד און נעם זיך װידער צו דער פרעםע אין ײדיש. (ד*ר ציפער איז אויך געװען אײנער פון די גרינדער םון לעםבערגער ,טאגבלאט*). פון דער .צײטװײליקער קרענק*, םאר װעלכער מען האט געהאלטן די ײדיש־פוילישע פרעסע אין גאליציע, איז אבער געװארן א פערמאנענטע קרענק, װאס טאטשעט דעם געזונטן גוף םון דער ײדישער מאםע. נישם נאר דער ײדישער אינטע• ליגענט און זײן םאמיליע באגנוגענען זיך בלויז מים דער פוילישער צײםוננ, נאר אםילו דער חםידישער ײד, דער סוחר, בעל-טלאכה, בעל־עגלה און?) ארבעסער לײענען די פוילישע צײטונג, װײל ער באםראכס זי םאר א ײדישע און ער איז מיט איר יוצא לכל הדעות. די ײדיש־פוילישע צײטונג האט אין משך םון צען יאר אין גאליציע פאלאניזירט דאם גאנצע געזעלשאםסלעכע ײדישע לעבן. נישס נאר עם דערשײנען סוחיישע צײטונגען םאר ײדן א־ן פויליש, נאר אםילו די דאדקע אינסםיסוציעס, װאס האבן אין גאליציע אפטײלוננען, װי ,טאז*, יתומים-ארבעט. קאאפע• ראטיװע באװעגונג, םירן דא די ארבעס אויף פויליש, הגם די צענטראלעם אין װארשע באנוצן די ײדישע שפראך אין םאר■ קער םיס יחידיס און אינםםיטוציעס. גאליציע האם םריער נישס געװוםט םון ײדיש־פוילישע