Literarishe bleter · 1929-01-18 · 3 (18.1.1929) · p. Seite 43

9 זייס 43?יטעדיא׳־י׳שעםםחר :ום. 3 (246) א ב ר ה ם ט ײ ס? ב ן ' ם דער פארבאט - א האק איבערן האפ דעם ײדישן טעאטער היגן ײדישן טעאפער־לענן .םעם אדלער סון אםעריקע׳• דער .בעסערער• ײדישער רעעערסואר ד,אש זיך באסעס• םיקס אויף די בינע־ברעטער םין װארשע זינט דער אסעריקא• נער ױלױם אדלער הןס םיס זיך מיטגעבראכט די ערשסע פיעםעם םון גןןרדין און ליבין. זײן קימען םין אםעריקע איז געװען א שטויס םאר אלע שפעםערדיקע .ליםערארישע׳ טרו• פעס ד?). ביז דעםזןלםט הןןבן די בעסטע ײדישע אקסיןןרן געשפילט ,חנהלע די נײערין*, .הדםה די חליבהי און די אלע פיעסעס, םים װעלכע םען הןןם זיך נןןכרעם אזוי געשעמם. דער געראנק םון א רײנערער, אײרןןפעישער ןןפערעטע אויף דער ײדישער בינע דןן קומט װידער דורך דער אםערי• קאגעד שוישפילערין קלארא יןןנג. ביז איר הןןס ײדישע ןןפע• רעסע און ײדישע סוברעטין געהײםן — מארק־קללות, װײסע אונטערהויזן מיט רויטע םמענגעלעך און אז. װ. קלארא יןןנג הןןט די ערשטע באװיזן, אז ײדישע ןפערעסע קןןן געשפילם װערן מיט געשמאק, ביכטיקײט און גראביעזקײט. ערשט נןך איר הןןבן זיך ײדישע אקסיןןרן גענופען שפילן םיט דערםןןלג .עװא*, ,ביגײנער בארןןן• און נאך. כ׳װןןלם נאך עפעם געקןןנס דערבײלן װעגן די באזוי םון א מןןרים מןןשקןןװיטש און דוד קעסלער. ןןבער אפילו י אזוי באשריגענע ײדישע ,שונד-פיעסע*, מיט װעלכער או.ערע מסונקים האבן ז־ך אםענערהײס געשעמט און באהאלםענעדהײם געקװיקם; אט די שונד-פיעסע, װןןס הןןט תמיד אויסגעסרײסלט דאס םעאםער-לעבן דןן, ארײנגעבראכט אוברות אין דער - טעאטער-קאםע, און אויםגעהאלטן בכבוד בענדליקער ײדישע ארםיסטן, איז אויך געקומען םון אמעריקע. די סעזןןנען םון ,פיגסעלע ײד*, ײדישן הארץ• און ,א םענטש זןןל םען זײן* זענען אםשר נישט געװען קײן בײטן, װןןס דארפן ארײנגע• שריבן װערן אין דער געשיכםע םון ײדישן טעאסער אין װארשע אלס גרויםע קינםסלערישע דערגרײכונגען. — זײ זענען ןןבער געװען םעזןןנען םון קןןכיקער, ברױזנדיקער סעאטער• שסע, םון גרויסע סארינטערעסירונגען בום שפילן םון באזונ• דערע אקםיןןרן. און דער עיקר, סון גרויסער אויםהײסערונג און גלויבן אין אײגענע כחות בײ ײרישע שוישפילער. װער װײסס, װיפיל בעםערע סעאטער־אויפטואונגען זענען שפעטער םעגלעך געװארן אדאנק ןןט דעם זאט ןןנעסן זיך סון אונזערע ײדישע אקסיןןרן אין די בײסן סון אםעריקאנער שונד. הןןם אימיבער נןןכגעטראכס, װיםיל מאל אברהם יבחק קאםינםקי הןןם אין זײן טעאסער אויף ןןבןןזשנע געםוזט שפילן ,די ײדישע נשםה* און ,פינטעלע ײד*, ברי ער זןןל הןןבן א םעגלעכקײם אויסבוםירן .די הײמאט* און .מירעלע אפרת*? ב׳װןןלם נןןך געקןןנם דערבײלן םער םאקסן. ןןבער... די םלחמה הןןט,אביםל געענדערט די לאגע. דןןם סעאטער־לעבן אין װארשע הןןט נןןכן סוף םון קריג אינגאנבן װי זיך ןןפגעשטעלט. ײרישע אקטיןןרן זענען געלעגן בעםרע• טעגע און אױםגעמאסערסע. און אויך דעםןןלסם הןןט זיך ארויםגעװיזן די רןןלע, װןןס דןןס אםעריקאנער ײדישע סעא• סער הןןם געשפילס אין לעבן םון די אײרןןפעיטע שוישפילער. בענדליקער םון די סעיקערע און בעםערע ײדישע אקטיןןרן הןןבן זיך ארויסגעריםן און געקומען קײן אמעריקע. װי אזױ ןןנהויב הײנטיקן חודש הןןב איך באקוםען א באפעל איבערבורײםן דןןס שפילן אין דער .װילנער סרופע׳ און םארלאזן פוילן, װײל אלם אויסלענדער, אםעריקאנער בירגער, איז מיר נישם דערלויבט דא בו שפילן. װןןלס זיך עם גע• האנדלט בלױז װעגן מיר פערזענלעך, װאלטן די שורות זיכער נישט געשריבן געװארן. האבן אבער אזעלכע באםעלן באקו• םען נאך עסלעכע ײדישע שוישפילער אויסלענרישע בירגער, װאם זענען איבט םעסיק דא לאנד. הערס עם שױן אויף בו זײן א פריװאטער ענין, איז עם שוין א גזירה, װאם קאן האבן װײט־נײענדיקע און שװערע םאלגן אויף דעם גאנבן ײדישן טעאסער״לעבן אין פוילן. און די זאך םוז דעדיבער ארוםגע־ רעדט װערן. כדי ס־זאל קלאר װערן די סכנה, װאס קוסס ארוים םון אט דער םארארדנונג. עם האנדלס זיך אס אין װאם: די פוילישע םאכס, װעלנדיק דורכםירן איר אקביע מכח ״ה״פישעד אױסאדבעטוגג* אױף אלע געביםן און אויך םון קונסט, האם םיטן הםכם םון פוילישן ארסיםטן־םארײן און — איך האב םער װי בלויז השערות בו גלויבן, אז אויך םיטן הסכם םון ײדישן ארםיסטן-םארײן, כאםש דער לעבםער סרו• בירם עם איבט אפבולײקענען — אנגענוםען א באשלום, אז קײן ארטיסטן, אויסלענדישע בירגער, םארן נישס שפילן אין פוילן. יעדנםאלס, דער ײדישער ארטיססףפארײן האס נישט פראסעם• םירס, און נישט אנגענוםען קײן שרים בו באקעמםן אט די םארארדנונג. אבער נאר בלויז קורבזיכטיקע פאליםיקערלעך, װאם זעען נישס קײן שרים װײטער םון זײער אײגענער נאז, קאנען נישט זען, אז די םאדאדדענונג שאדט אויף קײן םאל נישט דער פוילישגר בינע, און פאלט װי א שװערער שסײן בלױז אױםן אזוי אויך אויםגעמאטערטן קאפ םון ײדישן שוישפילער אין פוילן. כ׳װיל שוין נישם בארירן די םראגע, אז ײדישע ארסיםםן האבן באדארסט זײן די עדשטע בו רעאגירן אויף יעדער גזירה, װאם האט א שײכות בום ײדישן סעאםער, אין װעלכער פארם זי זאל נישם זײן. אםשר די, װאס שסײען איבס בײם רודער פון ײדישן ארםיםטן־םארײן, געדענקען עם נישם. םיר אבער, װאם האבן געהאט דאס גליק בו הונגערן און זײן נע-ונד אין די בײסן פון רוםישן באריזם אדאנק די אלע פארשטעלטע און אםענע באגרענבוגגען איבערן ײדישן סעא• טער,—געדענקען נאך גוט דעם טעם םון גזירות. אבער בום ענין. ס׳איז אן אסענער םוד, אז דאם ײדישע טעאטער אין פוילן האס קײנסאל נישק געפירם קײן זעלבסטשסענדיק, אפגע• סײלס לעבן, און האס תםיד געםוזס אנקומען, אין אזא אדער אנדערן אוםן, בום ײדישן טעאםער אין אםעריקע. פונקט אםשר וױ דאס ײרישע טעאטער אין אםעריקע האס אין א גע• װיםער מאס געםוזם אנקוםען נאך מענטשן׳םאטעריאל בו דער ײדישער בינע אין אײראסע. די לעבטע עסלעכע בװאנביק יאר זינט ײדיש סעאסער איז װידער דערלויבס געװארן אין װארשע, האם עם זיך אויסגעהאלסן, און אםילו געבליט, נאר אדאגק דער שסארקער השסעה, װאם עם האס באקומען םון^אםעריקע. יעדער ארםיםס םון עלטערן דור װעט אײך דערבײלן װעגן דער איגסערעםאנסער ראלע װאס עס האס געשפילס אין