Literarishe bleter · 1929-01-11 · 2 (11.1.1929) · p. Seite 24

ק א / / ז ל י?; •׳1 ^?יעעד־־&די־שע בלעםער 211. 2 (245) ז־יע 24 £ $ ג ' ב ב ב ר פ : ח ס די באצױנג צו ײדיש פון וי װסישע מאכטהאנעו אין װימע אין די זענציהעו יאון (י1יס *רכיװ-פוטזרי1ין) רוםישע ביכער און עס װעדן שוין אפילו איבערגעזעגט אין רוםיש אײניקע ה״ליקע ײדישע ביכער. עם װןןלט דערזוו גע• װען זײער געװונטשן, אז דער זשארגןןן, װעלכער װערט בא• נובט דורך די ײדן אלס אומגאנגם־שפדאך און אין די ביכער, װאם זענען באשטימט פאר די מאםן, זאל בהדרגה װערן ארױסגעשטויסן דורך דער רוסישער שפראך. עם איז זןבער דאך פאװוסם, אז א םך ײדן, פארביסענע םאנאטיקער, װירקן אויף א באהאלטענעם אדער אומדױעקשן אוםן קעגן די אויבג דערמאנסע מיסלען פון דער רעגירונג, װןןס שטרעבט בו םאר• רוםישן זײערע שטאמברידער. ״די דאזיקע קעגנװירקונג דריקט זיך אויס בום פײל אין זײער שטרעבונג בו פארשטארקן די הערשאפס םון זשאר• גאן. עם לאזט זיך באמערקן, אז אין דער לעבטער בײט האפן זיך באװיזן זײער פ־ל פארשידענע ברןושורן און מודעות גע• שריבן אין זשארגאן. מען הןזט אויך באםערקט, אז דער זשאדנןןן װערס װאם אמאל מער אנגעפילט מיס דײטשע װערסער, װארשײנלעך אונטער דער געהײמער השפעה פון דער ײדיש״דײטשער פראפאגאנדע, װעלכע שטרעבם ניסט בו פאררוסישן, נאר בו דער פאר אונז געםערלעכער פארדײטשונג פון די ײדישע מאסן. ״דאס עפענען נײע ײרישע ביכערלאנערם װעט, קעגן דער כװנה פון דער רעגירונג, םירן בום םארשפרײטן דעם זשארגאן און אפבושװאכן די השפעה םון דער רוםישער ביל• דונג בװישן ײדן. יעבם האבן שוין בװײ ײדן אויסגעדריקט זײער פארלאנג בו עפענען אין װילנע ײדישע בוכקרןןפען: דער דערמאנטער רפאל װאלק און שמואל םײגענזאן*), װעל• כער האס מיר דערלאנגט אין דעם ענין א באזונדערן םעמאר■ יאל (״זאפיםקע*). עם איז נישטא קײן םסק אז אויב םען װעט באפרידיקן זײער בקשה, װעלן אנדערע ײדן נןזכםון זײער בײשפיל און דעמאלס װעלן זײער באשװערט װערן די בא• סיונגען פון דער רעגירוננ בו פארשפרײטן רוסישע בילדונג בװישן די ײדן. חובדעם. אויב ביז יעבט איז נישט געװען קיץ נויטװענדיקײם אין נײע ײדישע בוכקראמען, איז אזא נויםװענדיקײט נןזך װײניקער םאראן יעבס, װען א דאנק דער אלערגנער־קםטער דערלויבניש האבן די ײדישע האנסװערקער באקומען דןןס רעכס זיך בו באזעבן אין די אינערלעכע גו• בערניעם. זײער באל װעט דעריבער דןז אין קאנט זיך פאר- קלענערן און םפילא דארף זיך אויך פארקלענערן די באל םארברויכער פון ײדישע ביכער. אגב, האלט איך. אז בקשות פון דעם מין װי דעם ײד װאלקם און סון אנדערע ײדן׳ דארפן נישט גענומען װערן אין באטראכט. װײל עס איז לחלוטין נישטןז קײן שום באזונדערע נויםװענדיקײס בו עםע• נען נײע ײדישע בוכקראמען נישט נאר אין װילנע. נןזר אױך *) מנליאי £ייװיש 6ײנלונז$ן *יז יאיס אײנער םין די ^רידי ררי• ד.י*ן אין װילנא. ער איז זייעט?ר *רײ:בע?זרקסן *ין רןןםס דױיקאר״י, װי עי־ *יז *ין מ*ך סין היכער זיכניק ביװעז * ■ארװזלםאר. אר ה$ס ״ו־יך גאסרי*ן אינסירן יםידדןנים ס1״ן הלו6ר. זי י. רײזינם *רסיק9 .90״י$ר'קי<־ ייבילײ 6ין * מלםיד-חכם״ אין .ליםירןריעי *ליסיר״ 1927 נימיר י׳4 דער ןןנהויב םון דער בװײטער העלםט ^1\.טן י׳ה איז א מאמענס פון אויפשטײג אין דער געשיכטע םון ײדישן ביך. דאס ײדישע בוך — ריכטיקער: דןזס ײדישע ב י כ ל, װאם איז שוין פריער געװען א מאסן-ארטיקל, באקוםט איבט א באזונדערע פארשפרײטונג. דאס באװײזן זיך פון אײזיק מאיר דיק הןזט געוױס גורם געװען. אז דער קרײז פון די ײדיש־לײענער זאל האלטן אין א־ין װאקםן. פארן ײדישן ביכל װערן גע־דונען נ־יע ברײטע מאםן. די אויפלאגעס, למשל, פין די װילנער ײדישע ביכלעך שםײגן א םך איבער די ענלעכע אויםגאבעס פון אלע אנדערע שפראכן אין װילנע. די פאר• גרעסערטע קאנםומביע רוםט מםילא ארוים א פארשטארקסן א ו מ ז א ץ פון ײדישן בוך. , אין װילנע. דעם בענטר פון דער ײדישער ביכער• פראדוקביע. הןןבן זיך דעמאלט געפונען אײניקע יונגע משכילים, װןןם הןזבן געװאלט עפענען גײע ביכער־קראםען. זעענדיק אין ײדישן בוכהאנדל א םקור םון פרנסה. אײנער פון זײ איז נעװען א געװיסער רפאל בן פײװיש װאלק. בו יענער בײט איז באקומען א דערלויבניש אויף אזא םםחר אין װילנע געװען גארנישט ק־ין לײכטע זאך. נןזכן פוילישן אויפשטאנד פון 1863 האט די רוסיפיביר-־שרויף דא געארבעט מיט א גרױסן אימפעט און א דערלויבגיש אויף עפענען א בוכקרןןם האט מען באקומען פון גובערנאטאר, װאס פלענט אין אזא פאל פארםירן א גאנבע שאלה ותשובה. דער דערםאנשער װאלק האט זײן בקשה דערלאנגט אין םיסן 1865. דער גובערנאטאר האט נישט געװאלט אלײן אנט־ שײדן אזא .הארבן״ ענין, װי געבן א דערלויבנ־ש א ײדן בו פירן א מסחר מיט םפרים און ביכלעך און האט מכח דעם זיך געװענדעט מיט אן אנפראגע בום קוראטאר (״פאפעטשיסעל״) םון וױלנער בילדונגס־רא־אן אי קארנילאװ, בי ס׳איז נישסןז פון זײן זײם ק־־ן מניעות. די דאזיקע װענדונג האט געגעבן דעם קוראטאר די געלעננהײט בו א לאנגער תשובה, אין ײעלכער ער האס אוים• פירלעך ארוםגערעדס דאס ײדישע קולסור־פראבלעם און בא־ זונדערם די באבײנג בו דער אנטװיקלונג פון דער ליטערא־ םור אין דער ײדישער שפראך. זײנע אויספירונגען זענען פאר אונז היסטןזריש באזונדערס אינטערעםאנט. קןןרנילאװ שדײבס:*) ״אין דער יעבםיקער בײט איז די זןזרג פון דער סלוכה אין באבױננ בו דער ײדישער באפעלקעױנג פון מערבדיקן קאנט געװענדט אױף דעס, אז מיט דער הילף פון אויפקלע• רוננ זןזלן אפגעשװאכט װערן די פארבײטישע פאראורטײלן בװישן דער דןוזיקער באפעלקערונג און דערנענסערן זי בום רוםישן םןזלק. בו דעם בװעק װערן געגרינדעט אין די שטעס און שסעטלעך רוםישע םאלקס־שולן םאר ײרן, די רוסישע שפראך װערס אײנגעפירט אין אלע ײדישע לערנאנשטאלםן, עם װערן אננענוםען מיטלען בו םארשפרײטן בװישן ײדן •) *רכייד 6ין װילנער גענ7י*ל״גי**רנ*םןר׳ 1863 6*ס*. 253. דאי ענין װעבז ניכארל*נערס *יז סיןסען, בל- 39 - 40.