Literarishe bleter · 1929-01-04 · 1 (4.1.1929) · p. Seite 16

?יטעדיאד״עזז בל117027 012. 1 (244) דע 16 קריטיק. - רעזענזיעס. ביבליאגר8פיע.-כראניה. װאס מען שױיבט װעגן ביכער. )3?פ/ן*״די זו׳עהע זיך, פאר אים םיםסאסיש) 1״ זיך אץ שסוג, הןןס ער די גדקה- געביר געניבן אין די ביורןןם און םען װןןלס שוין געדארםס הןןבן אן אומגעהויערע קינסטלירישע סידער, *ו װײזן כןןטש עטװןןס סון זײער רײן-םינסשלעכן פנים. דער םחנר סײלט דןן אײן די מענסשן אויף צװײ םינים, אױף גוטי און שלעכסי, אזוי אויצירפליכלעך, אז דןןס אוינ דרינגס גישס ארײן אין די אינער־ לעכי סיבות. הנם אין דעד דראםע םילט םין דעם גאנצן אופױן פון ןןט דעם ״נויטװענדיקן איבל׳ סון דער סילאגסרןןפיע, װןןם פארדארבס סײ די נעםער און םײ די נעבער, איז די װירקונג בלויז א פובליציסטישע. עם פעלס די נויסיקע םארשטענדעניש סארן פענסשן. םען דארף צוגעבן, אז דאם װערק װאלס נעװען א גוסער פאטעריאל פאר דער בינע. דיר םערסער אקס, למשל, צײכנט זיך אוים מיס א רעזשי-אויפסו. ער קוםט-סאר אין ןןװנעדס חלום־ קאשפאר, בעת ער שלןןפס. דער גאנבער אנסאמבל, יעדער העלד אין זײן ראלע, לײכט דא אויף און פארלעשט זיך לויט די נײעס- טי פללים סון דער םצענישער םיכניק און אױ םאר א םפעקסאקל זיכער א גוטע אסראקציי. די פיעסע באהאנדלס אן אננעװײסיקטן רײן-ײדישן פראב־ לעם, װאם איז נאך ביז איבס נישט באהאנדלט און צוליב דעם אלײן סארדינט זי די אויפםערקזאםקײם. .1X7 .777 דני*י ם**רני, *ונסירװזנם (ייד*ר) 1*ריץ, 1929, 20 זײסז. זײער אן עםטעטיש ביכעלע אין אלבום-סןןרםאס םים א רויסער הילע. ארום און ארום זעכצן לידער —געשריבן אין םשך םון עלף יער■ דאם זענען לירישע איםפרעםייס. זײ זענען אזױ קאפריז, אז ם׳טאר נישט פארװארסן דעם דיכסיר םאר זײער קנאסקײס, װײל זײי זינען — עכס. און דניאל םשארנים ביכעלע פערזן איז עכס. אגנעשריבן אויף זײנע װאנדערונגען אין זײן נע-וגד — איז נישט קײן װונ■ דער, װאם אונזער אופגעהויערע היםטארישע עפןןכי שפיגלס זיך אפ אין דעם, װי די זון אין א סראפן װאסער. װארום װער זאל נאך סילן דעם שטורם אזוי װי דער װאנדירער, װאם נעפינס זיך בעתן געװיםער און שלאגס-רענן אונטערװיגסו און אט שילדערט דער דיכטער אונזער צײס אק םאסקװע אין 1917 װ ען: ״(עס) פויזן עובר-בסל צװײ לאנגע שװארצי װײזער אויף קײליכדיקן חלל, װי שטעקילעך םון א בלינדן..,' װ י: ...״אויםן רױטן מארק-פלאץ שטײס א פערםער אן און פרײס זיך, װאסער האס דעם װעלם-זײגיר צעשאסן. זײן ױגעריש געזיכם שטראלט, װי א טורם־זײגער — און װאנםעס װי גװײ װײזערס םאכן דיר העוױת, דאם הויבס זיך אן פון הײנט א נײער לעבנסשסײנער...* פארשטײס ױך, אז דניאל טשארני, װאם איז םון שטענדיק אן םער נענוױט צו ליריזם, בלײבט נישם בײ דעם טאן. באלי נאכדעס, אץ ליד װענן טויטשטראף, באהאנדלט דער דיכםיר זײן סעםע דײן-סוביעקטיװ: ״הלואי װאלס איך שוין בעסער אין מײן װיג געשסארבן, אײדער ױננ-געקעפטע ברידער זאלן באםבלען זיך צוקאפן־. און נאך מער סוביעקטיװ איז דאם ליד ״ים-שװינדל״, װו ל. םןסעס, ן ײדיעע כוראגעדיע סרןגעדיע יין 5 *קטן פינם ײדיפן יענן אין *סעריקע ״ שןריןנ ״יןלםע,. לןס־אנזעעלןס, קןליםןרניע, 1928, 74 זײסן. די דאזיגע םראנעדיע, װאם שפילט זיך אפ אויף דער נײער *מעריקאנער ערד, איז בלויז אן עפילאג בו דער ײדישער טרא- געדיע אין אוקיאיגע םיט אירע ײדישע פאנראמען םון די יארן 19—1918, װאם האט אױםנעכא-ועט אט דאם נאנצע םאיסע געזעפל פון פילאנטראפן, קארופטירטע כיל־טוער, קאריעריםטן אויף בײדע זײטן סון דעם איקינום. די אידעאלע געשסאלט אין אט דער פיעסע איז דער שװ־נדזיכטיקער סקולפטאר אװנער זילבערט, — דאס איז אזא םין ״שונא סון פאלק״ אלא ״איבסען, װאם װערט א םארסירער צוליב זײן אמתע *פענטשנלינע און ערלעכקײט. פונקט װי אין איבסענם דראמע, שטעלט זיך אײנער אנטקענן דעם נאנצן כלל מוסלאזע, און װערט צוביםלעך פארראסן אסילו סון זײנע בעםסע פרײנס. דער אײסנאנג פון דער פיעסע איז א האפ- נונגסלאזער, אן שום טרײסט—א טראנעדיע. דא זינט אבער נישט דער מרל, נאר דער כלל, װאס לאזט זיך, װי *אלעמאל, םארפירן פון זײנע אמתע שונאים. אס איז דער סױזשעס: צװישן די עםיגראנטן, פאנראם-קרבנות, װאס לעבן אויף דער שטיצע סון דער אפעריקאנער צדקה-נעזעלשאפט, אױ םאראן די אלםנה פונם חזן קאנסאר מים צװײ יתוםות. די עלטערע סון זײ, שײגדל, האט םיטנעברעננס םיט זיך סון ד א ר ט ן א שװערע קאפ-קראנקײט, א נײגונג צו היםטעריע און * םארמאגם בכלל זײער א םענםיטיװן כאראקטער. צוליב דער דאזיקער סיבה איז זי נעבװונגען אװעקצוװארםן פארשײדענע נישט צונעפאסדע ארבעסד, װעלכע זענען איר רעקאםענדירט, כםעט ארויפגעצװונגען, מגד דער צדקה-בױראקדאטיע און זי װערט צוזאפען פיט דער פאסיליע אפגעזאגט פון דער װײטערדיקער שטיצע, םיסן אויסרײד, אז םעז דארף אס די בײדע טעכטער, שײנדלען םיט איר ױננערער שװעסטער, ארײנגעבן אין הײל-אנשטאלםן. דער םקולפטאר אװנער, װאס שטאםט סונם זעלביקן שםעטל און האט געקלעפם פון שײנדלם קאפ א סקולפטור םאר אן אנדענקען אז דער פ־לאנטדאפישער הילף, גײס אװעק אין דער צדקה אינסטיטוציע ײירקז זײ זאלן בוריקציען זײער באשלוס. םען זאגט אים דאדטן אפ אױף א נראבן אופן, םען װארפס אים סאר, אז דאס םײדל איז אוים- נעשלאסן בוליב זײן שולד. די פיסער פי־וװט באגײן זעלבסטםארד, שײנדל קריגט אן אטאק פון םשיגעת... אין דעם לעצטן אקט דערװיסן םיר זיך נאך װעגן א פיסיננ, װאם דארף סארקופען צו רעאגירן אויף דער״דאזיקער עװלד״ אװנערם נאענטע פארראטן אים, לאץ איס נישס ארויססרעטן, ער קריגמ א בלוט-שטורץ, זײן געליבטע גײט אװעק פון אים. צום סוף קוםט נאך ארוים די אלפנה םון שפיסאל און װארסס אויך ארויף די שולד פון איר אוםנליק אויף אװנערם קאפ, די סצענע ענדיקט זיך םיט דעס טויט (אדער חלשות) פין פלכהן, םיט דעי משוגענער שײנדלען, און אװנער און זײנע נאענטע פיט ג ע ב ו י ג ע נ ע ק ע פ. אויף אזא רײן־סאציאלע, בעסער געזאנט פובליציסטישע קאנ־וע. איז ש־וער געװען *א־יפציװעבן אכאראקטער סון אםענסשן. דאס האם זיך ל. םאסעםן טאקע נישט אײננענעבן. אין דעי דראפע האנדלען פאנעקינען און רעדן דאס, װאס פען דארף געװײגלעך רעדן אין אזא םאי אבער עם טראגט נישט דעס חותס פון דער קינסטלערישער נאטור, װאס װארםס אן זײנע העלדן אזא װירקלעכקײט, װעלכע ש״יסט אוים אלע אנדערע װירקלעכ- קײטן, סײלפאל אפילו די סאנ-סעגלעכע. אין דער צײט, װען דער םחבר האם געגעבן די צדקה-נעםער (װעלכעזענען, םארשםײט