Literarishe bleter · 1929-01-04 · 1 (4.1.1929) · p. Seite 9

ל ־. ס ר ו : ק /?; ־\< ר ש ע 1 י ב ז דזרוליונג ערשט קאפישל די פאצ־ינגען גװישן מײן פרײנס, ד״ר בערנארר בערסןןן. אין ז־־ן פרוי. םאשילרע זענען אירעאלע. הנם זײ זענעי שײן םיגף יאד נאך דעד חתיגה (אין װאש איז נאך אזוי פארגאנג• לעך, װי די ליבעז), ליבן זײ זיך. זײער ליפע האש נאך גארנישס פארלױרן פון איר נאיװער רײנקײט. זײ גלויבן אײנער אין אנדערן, װי אימשולדיקע קינדער. זײ פארגעשערן זיך. איך פלעג זײ שםענדיק רופן: ראמעא אץ ייליא. ד׳ר בערסאן אױ א געלערנםער. א נאסיר־װיםנשאפסלער. א געאלאג. ער גלויבט נישט אין גאס, דןןך איז ער א גאנץ• גוטער מענטש אין א געטרײער פרײנם. מאםילדע, זײן פיוי איז א שײנה־יט. איר םימפאטיש פנים האט אין זיך עטװאס םון יענע שטילע שוישפילערינס, װאס שפילן אין שעפער• סבענעס און שסארפן אװעק בװישן ליליען. א, ױליאז װאס איז דער חידיש. װאס מײן פרײנס בערסןןן איז םארליפט, כאטש װי א נאטוספארשער אין קלזזרער אין ניכ• סערער דענקער, האלט ער זיך בײ דער מײנונג. אז אלע מינים פון םענטימענטן קאנען דעם קריטישסםן קאפ אװעקפירן אויף םאלשע פארשטעלונגען. דאך אבער, בנוגע בו מאטילרען, איז בערסאן נישס שטענדיק קאנםעקװענט אין זײנע פרינגיפן. דער דאזיקער קאלטער םענשש, װאס נישט לויט די סיסטעםען םון די פי־אזאפן. נאר לויט די געא״אגישע שיכטן פון דער ערד, באשטימט ער זײנע געפילן זיו גאט< דער דאזיקער מענטש, װאם שעפײ זײן ואנבן לעבנם־פרײד פון סינעראלן און קיזל׳שטײנער—א פאלשעד כשיף םון דער ליבעז —װיםיל שװאכ■ קײטן מ־י; פרײנס בערסןןן װײזט ארוים *ו דער דאזיקער קלײנער און שײנער מאשילרע, צו דער דאזיקער צארסער, כמעט פופענהאפטער, מאמילדע װוןס איר הויט איז מערקװיר־ דיק װײםי זײער װוינונג איז נישט קײן גרויםע. זי פארנעמש דעם פארסער א־ן א הויז היבטער דער שטאט. די פענססער גײען ארויס אין א גארםן פון אקאגיען און קארשן־פוימער. די פעגסטער זענען כסעש־שטענדיק סארהאנגען מים שװערע טונקל-זײדענע פארטיערן. די םיר *ימערן אינעװײניק זענען מעבלירם מיט ספעגיעל אלט מעפל. באמאלטע קאסטנס. םיל קופערנע כלים און האפשן. א מענגע האםטן. די װענט זענען םון אליװן-פארביקן האלץ און גאנץ-געדיכט באהאנגען םיט פיכארישע רעפיכער. דעד קלײנעד סאלאן קוקט אוים. װי אן איידיש הײליקסום. ער איז מסש באװארםן מיט האפשן און סעפיכער. אין אים איז תמיד האלב־סונקל. גװישן גרין׳קופערנע פאנען און רו־כער-כלים שטײט אן א זײט א הילגערן בודא־ פילד. אויפן םופיס הענגס אן אינדישע טעמפל׳לאמפ. און אין א װינקל. נישט װײט פון די פענססעספארםיערן. איז א געלע• גער. האלב םאפע, האלב הארעם־בעט באדעקט מיט הןןריקע םעלן פון װילדע תיות און אנגעלײגט מיט געשטיקטע רויט זײדענע קישעלעך. םאר די סןןפע — א קלײן אראביש טישל מיט א ברןןנזן א ב ע ר ג איך בין א םרײדעגקער און אן איבערבײגטער מאטער• יאליסט. איך האב שוין לאנג פון מיר אפגעטרײסלס יעדן שפור פון אבערגלויפן און קוק אויף דער װעלט אן דעם מינדסטן פאראורטײל. בו־װאם זיך נאך שפילן אין אומזיניקער מיסםיק, װען מיט דער הילף פון דער װיסנשאפט האבן מיר ארײנגעדרוננען אין די פינסטערםטע פאהעלטענישן פון דער װעלסי די טיר. װאס פירט ארײן גו דעם גאנצן מעכאגיזם פון װעלם׳םיםטעם, האט זיך געעפנט, מיר זעען אלע רעדלעך און שרײפלעך, מיר קענען אלע פיזיקאלישע געזעבן. װאס באװעגן ןןט די גאנבע קאסמישע מאשין, און די אלע עלעמענטן, םון װעלכע זי בויט זיך אויף. מיר ה$בן אפגעװישט דעם הויך פון איבער יענעם פענסטער, דורך ױעלכן מיקוקט ארײן אין די לעצטע סיםענישן. פארן מענסשלעכן שכל איז שוין מער נישט םאראן קײן סוד. אלצדינג איז אימבארמהארציק קלאר. װער איז שולדיק אין דעס. װאס דער אסעיםטישער מענטש הןןט פארלוירן יעדן מינדםטן געפ־ל פין ערפורכט. װען די געסער האבן זיך דערשראקן פאר די צעלן פין מענטשלעכן געהירן און, ױי בײ דער האנט געכאפטע האקוס׳פןןקוסניקעס, געמאכט פליטה פין די הימלעןז די געטער הןןבן זיך געהאלסן װי טרוםן אקעגן דער װיסנשאםט. נשמהי געםילז אנינגז געמיט? סיר װײסן, אז גײםט און מאטעריע איז אײנס און דאסזעלביקע. די א־יגענע געזעצען, װןןס באװעגן אינזעדע םיזישע קערפער, הערשן אויך בעתן פראצעס, װען מיר דיכטן. אדער װען מיר דערגרײכן די ןזריגינעלסמע געדאנקען. מיר האבן דורכגענישטערט אלע הימלען און דארט נישט געםינען נישט קײן גאט, נישט קײן שיקזאל. איך גיב דןז אין קורצע זאצן מײן אידעישן ״אני מאםיך, כדי די םאלגנדיקע געשיכטע, װאס כ׳װעל דערצײלן, זאל דעם לעזער נישט ארײנםידן אין א טעות װעגן מײנע אינערלעכע איבערצײגונגען. איך אן אטעיסט, הגם אטעיזם און אבערגלויבן שטײען נישט שטענדיק אין װידערשפרוך. אז מ׳גלויבט נישט אין גאט, גיט עם נאך נישט דאס רעכט נישס צו גלויפן אין זאבאבאנעם. אזא ראציאנעלער קאפ און גןןט־ םרעסער, װי װאלטער. איז אויך געװען אבערגלויפיש. פארװאס . זענען גראד די אטעיםטן אין זײער טיפםטן אינע־לעכן אבער• גלויבישער פון די, װאס האפן זיך נןוך נישט באסרייט פון דעם פאראורסײל. אז איבער דעם גאנצן דאזײן װאכט א געט■ לעך אויגז דאס דאזיקע קאסישע רעשעניש איז נןןך פון מענטשלעכן שכל נישם גענוג קלאר אויםגעקי^ערט געװארן. אין א נאענטסטער צוקונסט װעט מען געװים אנטדעקן די סיבה פין אבערגלויפן, איבערהויפט בײ אשעיםטן און שוישפי־ לער. װער פון די געלערנשע װעט עס טוןז איך פון מײן זײט לײג םער האפנינג אויף די סיזאלןזגן, װי אויף די פסיכא- אנאליסיקער.