Literarishe bleter · 1928-12-28 · 52 (28.12.1928) · p. Seite 1029

1029 ליטערארישע בלעטעד 52 זא געזןרג לוייזער (צום פיםגיקססן געבוירנטאג) דדערמאן לאזאק צום םופגיקםסן געבוירןיטאג פון געאיג קײזער דערשײ• נען אלע זײנע דראמאטישע װערק אין אן אויסגאבע פין זעקס ביז אכט בענדער. די ערשטע זיוױי בענדער זענען שוין רער• שינען. דער ערשטער אנסהאלס די גאז-טרילאגיע: ״די קאדאלע״, .גאז״, .גאז 11״ אין ,גאטס*: דער גװײטער: ״פון אינדערםרי ביז מיטננאכט״, .קאנגליסט קרעהלער״, .אײנם נעבן גװײטן״, .גװײ מאל אליװער״. בו רעדן מיכ קײזערן איז א דיאלעקטישער תענוג. זײנע ■ײנונגען זענען אםאריםםיש זנוגעשניטןן פון א זזידושלעכער שארםקײטן זײ זענען עקספלאםיװ. די כלופרשטדיקע קאלטקײט איז נאר דער גײסט, װ$ס נעסט ארום די װעלט. גײםס איז נישט םער װי א העכער לעבן. א לעכן אן אמביגיע. קײזער קוקם קײנמןןל נישט צוריק, נזןר המיד פארויס. מיס דערזעלבער נאסירלעכער קאנסעקװענץ, מים װקלכער װאסער םליםט קײנ• מ$ל נישט גוריק און מיט װעלכער א געדאנק טרײבט צום זיל, לאזט א םרײען פלאץ פארן גװײטן געדאנק, װען ער האט שוין אלײן דערגר״כט דעם ציל. פארבלײבן א־יף א װײל - אין לעבן, װי אין שרײבן — הײסט שטײן אויף אײן ארט. אזוי םיל גײט איז נישט םאראן. די קענגװארט איז נאר א שפרינגברעס אין דער צוקונפט; קײנמאל נישס א פלאטפארם, םון װעלכער מ־זעט די פארגאנ• גענהײט. דאס איז דער טיפ געארג קײזער, אדער דער טיפ יוננט. דער שעפערישער טיפ. דאס רוב מענטשן געהערט גום צװײסן טיפ; קעגן זײ, קעגן גײםטיק שט״נגעבליבענע, װענדם ןןן קײזער זײן איראניע אםילו אין זײנע דראמען איך מוז אויך דערצײלן װעגן אינערלעכן אנסװיקלונגס־ גאנג פון דער דאזיקער מערקװידדיקער אנטײ־ק״ונג צו א דיכ• סער. זי איז לחלוסין אנדערש װי אלע דיכטער־ביאנראפיעס. אײנער, װאם האט קײנמןןל נישט געװאלט שרײבן, נאר לעבן. װי אזוי דאם איז פארגעקומען איז נישט נאר אינסערעסאנס: דאס גיט אונז אויך א דערקלערונג צו קײזערם װערק, עס ק$ן אויך דערקלעדן די בלומרשטדיקע סתירות, עם קאן אויך געשטערן די לעגענדעס. װןס שװעבן ארוס איס. איך דערמןןן מיך די װערסער, ראס קײזער האט מיר צוריק מיט א פאר יאר געזאגט. םון נרויס םאראכטונג צו דער שכלדיקער הומאניסטישער בילדונג האט ער פארלאזט די מאגדעבורגער קלויסטער-שול (מאגדעבורג איז זײן הײם-שטאש) און ער איז גע־יןןרן א לערנ• ײנגל בײ א סוחר. דא הןןט ער נעלײענש, צװישן זעק מיט קאװע. זײן פלאטאף דאס איז געװען אן אנדערער פלאטאן, נישט רער. װעלכן מיהאט געלערנט אין שול. (פלאסאנס קינסט לערישער אײנםלוס האט געפונען שפעטער זײן שענסטן אפ קלאננ אין ,יואניא״ און דער עיקי אין .געראםעװעטן אלקי• ביאדעס״). קײזערס ציל איז געװעך• א גרויםע־ סוחי — און די גרעםטע תאװה: אין דער װירקלעכק־יט דורכצילעבן די פאסי• רונגען פון לעבן. אזוי איז ער אנגעקומען ק־ין בוענאס אײרעס. געװען דארט אײניקע יןןר באשעפטיקטן יעדן זימער, יעדע םיײע צײס םלעגט ער םאיברענגען אין די בראזיליאנישע לאנדשאםטן. ביז ער איז געװארן שטארק קיאנק און געמוזס עטאפנװײז צוריקםןןרן קײן אײרןןפע, כאסש ער הןןס זיך קעגן בכן, שוין פופגיק יןןרז סיא־ז נישט צום גלויבן בײ אזא גרויסער אינער• לעכער אקםיװקײט אין ענערגיע. וױיל דערדאזי• קער נײסט איז נאך בא• לאדן מיט ענערגיע. װי בײם אנהײיב םון זײן שאפן. די גאנצע םריש• קײט, שארםקײט םון דער יוגנט. דאס זאלץ םון װארט, װאס שאםס די עפאכע פון קײזערשער דראמאמן, איז געבליבן אומפארענדערט. קײזערס מענטשן זענען די אויסםירער םון א אידעע. װאס שטײט אי• בער זײ. זײ פעלט װןןםער ס־איז גוםאל דאס זענען סראגיקעד, אידאניקער פין װןןרט, די אידעע איז, לוים קײזערם װערםער, .די װיזיע םון דער באנײונג םון מענסשן״. די אײנטײלונג םון סצענאר. די טעאטער-אױפםאסונג איז א זעלבסטםארשטענדלעכקײט. די אײנ• הײטלעכק־יט א־נם אזוי-גערוםענעם גאנג םון דער האנדלונג א־ז א פועל-יוצא פון דעם טיפערן אויםפאסן סון דער דיכטע• רישער קאנססרוקציע: דאס הײםס קאנצענםראציע. .א דראמע צו שרײבן הײםט — א געדאנק ביז צום םוף אױפצוקלערן״. קןןנצענטראציע איז אױך דער מהות םון קײזערס שפראך. מען האט זי אנגערוםן טעלעגראם־ססיל. װײל עס פעלם איר דאם טסלדיקע. װײל דאס ראמאנטישע און באצירנדיקע װערט דערװײטערט אלם א אומארגאנישע און אומװעזנטלעכע זאך. דאם װארט דינט נישט נאר דעם ציל םון םארשסענדיקן זיך, נאר עם איז א זעלבסטשטענדיקער אויסדרוק םון גײםט. גײסט און שפראך איז אײנס. .דער מענםש רעדם, בדי צו קלערן — קלערט, בדי צו רעדן״. די שפראך איז נישט קײן מלבוש. ױאם מ־קןןן אנטון און אויסטון. דא דערגײט מען ביז גו די םקורים פון דער עקזיססענץ. קײזערס פרוװ גו באפרײען די סינמאקסיס פון דער דײטשער שפראך פון דעם יןןר־הונדערטער אלטן באראק־סטיל, געפינס איר אויסדרוק אין אונזער צײט, א־ן דער צײט םון טעכניק, מאשינען, םון קאנסםרוקםיװע עלע• מענטן. עס האנדלט זיך, נאטירלעך, אין עפעס מער, װי אין פארמעלן פרינגיפ, דאס דעגידירט די דיכטערישע שטימע, די שםים פין דער װיזיע. אײנמאל האט עס קײזער אדויסגעזןןגט ו־עגן זיך, אפשר צי שסאלץ. אבער דורכאויס ריכסיק, אז.ער האס די דײטשע שפראך ארויפגעפירם אויף נײע מעגלעבקײטן, װי לוטערם ביבל-איבערזעגונג האס עס געסין״. דןןס איז געװען אין זײן ריזיק-גרויסער רערע אין מינכען. דיזעלבע רעדע. אין װעלכער ער הןןס געזאגט: .טי נישט אן קײן יסורים דעם גײסס, װײל עד איז שוין אלײן אײן גרויסע װונד״. נזןונ קייזער 4