Literarishe bleter · 1928-12-14 · 50 (14.12.1928) · p. Seite 989

989 זיליסרןריון נלוסזר 50 זא סןןיגנדיקע בלענדיקײט םץ ערשט-געםאלענעס װײםן שנײ און ןןםענע, ברײסע װעגן עוס װאנדערן. דער יונג הןןס געזונגען אן אלט חלוביש לידל, עס ארײנגעברוםס אין זיך םודותדיק און שטילערהײט, װי ער װןןלם זיך עםעס געחזר׳ט אויף אויסנ■ װײניק: - הילקוכ עלהשכםומסהעבבי ד,— אתהלך לי בארין-הםקר,נעונ דן... צחודזויט ׳?עילןןךן, װי, מיט ןןנגעיןןנטן ■וך. םװירםקי הןןט אויס• געשסעלט דעס .קןןלנער, געםילס אין די םלאכן םון די םיס די ןןנגענעםע גאנבקײט סון די זוילן. םון זאטקײט הןןט זיך ע*עם געגןןסן אינעװײניק, װארעם זיך געפלוםקעט אין די גע■ דערים. סװחדםקי הןןט זיך אײנגעסוליעס, גוגעםאכט די אויגן, געטאםט יםיםן שטעקן םןןיוים, װי. א בלינדער, אייםסנײ דער• שםירס אין די ביסערנדיקע װיעס די לאנג׳פארגעםענע סרי• ׳• י דער קאמף פאר ײךיש און ײדישע שולן אין ל־עטלאנד * : ) (םון # ריזן *יבעײ די באלםישן יןנרער) ׳; ,. , ל א ז א ר ק א ה א ן / װ א ר ש ע די באװענונג, װןןס האם זיך ןןנגעהויבן גלײכגײטיק אויך אויף דער פרןןװינץ, םארשםיײט זיך ניך. עם װאקםס אוים א גרויםע נעץ סין ײדישע םאלקם-שולן מיט א רײ ײדישע םאלקם- לערער אין עס אנשטײט די נויטװענדיקײט די יערער בו ארגא• ניזירן און שאסן אן ןןרגאניזאציע, װאס זאל אנשירן םיט די ײדי■ שע םאלקסשולן. ענדע םערץ 1921 װערט צענויסנערוםן די ערשטע ײרישע לערער-קןןנסערענץ אין לעעלאנד און עס װערס געגרינדעט די לעסלדנדישע ײרישע שול-ןןרגאניזאציע. 111 די ײדישע שול-ןןיגאניזאציע אין לעטלאנד איז די םעכ״ טיקסטע פעסםונו, װןןם די םרײנס םון דער ײדישער שול הןןב! אויסגעבויט. אין םשך םון די עטלעכע יאר, װאם זי עקייסטירס׳ האט זי זיך ארױםגעװיזן אלם שםארק און שטאנדהאםםיק גענוג ןןפצושלאגז אלע אראקעם, װןןם די קעגנער און םײנט סון אונזער שול-װעזן הוןצן געפרוװם אונטערנעםעי. די דערםןןלנרײכע ארבעס םין אונזערע ײדיש קעםםער אין לעטלאנד הןןט סארדינס א םיל ברײסערע באשרײבונג. עס װןןלס כדאי נעװען זײער טעסיקײט אױיםצושטזלן אלם םוםסער פאר אנדערע לענדער, גאר דער פלאץ דערלויבט פיר נישט דזןס צו סון אין דערום װעל איך םוזן םקצר ןײן. די הויפט מעלה םין דער ײדישער שיל-ןןרבאניזצציע אין לעסלאנד אױ איר אוםפארטײישקײט באלד אין אנהײב איז אװעק■ געשטעלט געװןןרן דער פרינציפו׳־ ני׳שט די פארסײען בויען די ײדישע שול, נןןר די לערער צוזאמען םים די סרײנד םון ײדיש. אין דער דןןרטיקער שול-ןןרגאניזאציע זענען טאקע םארײניקס אלע לערער, װןןם ארבעטן אין די שולן פיט ײדיש אלם לםוד- שפראך. דאס איז אײגנטלעך גיכער א לערער-ארגאניזאציע, אין אויך אלם אזעלכע איז זי נעבילרעט נעװארן נישט לוים א פאר- טײ-שליםל, װי עם איז נעװען דער סאי פיט דער שול.ארגאניזא ציע אין פוילן, נןןר שםרעננ אופפארטײיש. םען האט בײ קײנעם גישס נעםרעגט קײן פארטײ-פאם, נאר יעדער ערלעכער ארבעטער אויסז סעלד סון ײדיש און ײדישע שולן הןןס דארט געסונען א פלאץ. די ארבעס איז געגאננען אין צװײ ריכסונגען: שסײן אויף דער װאך אץ קעםסן סאר דער עקזיסטענץ און די רעכם םון די יײדישע שוין אין—די נענרינדעסע שולן אנצופירן, שאםן םאר זײ די נויטיקע פרןןגראםען און זײ באםעסטיקן אינװײניק. דער קאםף סאר די רעכט םון די ײדישע שולן, די שוץ קענן די שונאים אױ געװען ןײער א שװערער און הןןס געדויערס שײנע עטיעכע יןןר. די העברעיסםן אין לעטלאנד הןןבן אויף אסענע אטאקעם נישט געװאנט ארויםצוטרעטן קענן די ײדישע שולן. האבן זײ פםדר נעםירט אינטרינעם. א שװער שטיקל ארבעס האט די שול ןןרגאנױאציע נעהאט מים די צױניסטן װענן די מיסל-און >ןנעא:גם.שולן אין רעזשי• צע. די צויניםטן הןןבן םיס אלע םיטלען געװןןלט אײיסרײסן די דערםאנטע שולן פון דער שול-ןןרגא:ױאציע. זײ האנן אויך בא- קיםען הילף סצד דער ײדישער שול-םארװאלםונג בײס בילדונגס• פיניססערױם. עס איז נעװען א םןןםענס, װען די שולן זצנען גע- ״ .י; 11*) די שול' - קןןפיסיע, װ*ןם װןדט אויסגעקליבן אײםן דערמאנטן םיטינג הייבט >ןן צו באארבעטן ראשית כל די ײרישע ״קהלד,. די באםױנגען בױ רע■־ קהיה ביענגען נישט צו קײן שוס רעזולםאט. די שול-קאםיםיע זאםלם א גסערשריפטן אויף א פעטיציע, װעלכע פען דצרלאנגט דער דײסשער שול-םאכז. םען פרוװט אויך "אננעםען. אנדערע פיטלען/־ ■ אבער די פאליטישע קןןנײנק־ור ענ- רערם זיך אינגיכן און עם באװײון זיך גוםע אויםזיכטן, דעם 18-טן גזןװעםבער 1918 איז פראקלאםירט די זעלבםט- שסענךיקײם םון דער לעטלענדישער רעפובליק. די דײכשן װערן .םארםריבן. די לעםן• געםען.איבער די מאכט, און די שיל-קןןפי• םיע, װעלכע האט צוגעגרײט א גוט-צעאקערםן בןןדן םאר רער גרי־נדונג םין א ץרישער שולע, אנסװיקלס א םיבערהאםטע ארבעט. עם גײט א םדרה אונסערהאנדלוננען פיס די דעםאקראטישע עלע־ םןענטן- םון דער לעטישער געזעלשאפט, םיס די״םןןישטײער ס־ן ידעד רענירוננ און סון דער שטאט םארװאלםונג. עס װעדן ארגא- ניזירט נרויסע ײדישע פאסן-םיסיננען. עס װערט געגרינדעט א ײדישער דעםןןקראסישער לערער-םארײן אװ פען ארבעט אוים א פראנראם פאר דער קוםענדיקער ײדישער שולע. > ' די פןןליטישע לאגע אין לאנד איו נאן נישט באםעסטיקס. עס קוםס אינניכן (םון 3 יאלואר בױן 22 מאי 1919) די םםשל-ה סון די באלשעװיקעם אין ריגע. אין יענער צײט װערט געלײגט דער נקונדשסײן םון דער ײדישיססישער שולע. נאך די באלשע- װיתעם.קוזןט דעם 22 םאי װידער א דײטשע אקיפאציע. װעלצע נעװעלטיקט ביז אויגוסס 1919, און די באװעגונג לטובת דער ײוױשעך סןןלקסשוך< װערס װיךער אויף א קורצע צײט אפנע שסעלט.' ' ' װען.דן לעטן נעםען װי1־ער איבער די םאכט און עס װערט געשאסן אין ריגע א דעםאקראטישע שטאט-דוםע, איז די לץנע ,םון״דעד נעגרינדעטער ײדישער םאלקם-ש״ולע אױך.נישט אזא ן^ריננע. די קהלה גרינדעס• איס קענננעװיכט קזנן דעד ײדיש• ( ףולע 2 העברעישע שולן• נןןר פים פאזיםיװער ארבעט באגנוגנט ׳,מען זיך נישט. די הויפס־ארנעס איז צוצעברעכןדי ײדישע שולע ז^זען דרוקם פאסקװילן קעגן דעד ײרישער-סאלקסשולעי, םען לײגט . )י ארײן אין חרםו. דער פארשטײער םיןי די'העברעיםטן אין דער ״?טאמ&׳ופע,' דלר יאפע,ו־באםיט זיך,וױדער ׳•ײ קאטפראפיטיא ־׳די ײוךש-'ש<לע ׳סינדלי ישעגדלעכסשע םיםלען, ׳אבטר די• אלע י; העצעם קענן דער ײדישער סאלקזשולע העלסן גארנישט אין סוף <• 1919 האבן שוין עקזיםסירט אין ריגע דרײ ײדישע שולן םיט |ײדיש אלס לםודים-שםראך פיט סס20 שילעי־ אין דאן װערט אויך• . געעםנס א ײדישע םיסלשולע אין ריגע. . | ■ די לעסלענרישע רעפובליק באםעםסיקם ךך. עם װערס גע- ׳- שאםן א דעפאקי׳אטישע קאנםסיטוציע פים א בדײםער לףלםיר-און ־)!יול-אויטאנאפיע און םיט באזינדערע בילדוננם.דעפארםאמ־זנטן סאר ׳] די נאציאנאלע- םינדערועיטן. די ײדישע סאלקםשולן װערן ארײג- ן גערעכי־ז גין דער נעץ סון די םלונה-שולן און װערן אויך אינ!עאנצן אױסנעהאלכן סון דער רעגירונג און םין דער שטאס-םאר-? װאלטונג. ' ' ״ ן י_י' ו.. - י ׳״ '*) ננני״ליס. ני׳וױ׳ ניפ. 44.