Literarishe bleter · 1928-12-07 · 49 (7.12.1928) · p. Seite 964

49 זא ליםערארישע גלעםער 964 ♦..א ר ן י י ד ן (צי סןלסו• לזונןדיע1ס זי*ן1'קםטן-נעבורםםט<זנ) י• היד״ינזןװ י בערריין אױםן םארהער. אין דער ■ןןרם שון א אפענעם *ריװ הײבס ער איר אן שטעין קשױת, האנן םענות, זיך יןןרען אין דער נשםה פון דער לאנעריעף. איר םארששײט, — אזא חשא, אזא עויה־ אויםער .רחלם װײנען• איז בײ סעלםא לאנערלעף נישםןן קײן אײן װעיק, אין װעיכן מען זאל שפ־דן דןןס .ײדנםום״! אזא איםנליק, א ששײגער! אין דערבײ איז דער ה׳ רײז א־נערעײגם, אז ער האם רעכם, אז ער קאן הןןבן א םענה *ו דנר לאגערלעף. םםײסש — קלאנט ער זיך — אין איר לעבן און אנםװיק- לוננ הןןבן עסלעכע ײדן גענוםעז א אנסײל: די ײדישע םרוי סןן• םיע עלקאן, און — ןןטטא םאלאפןןן, און אויגוסס אבראםסןןן. הײנם, װןןס םאר א װארע האט איר געםאכס געןןיג בראנדעסז ער הןןט דאך םאר דער לאנערלעף אלע װעגן געעםנסו און בום םוף — נעםס אלע אירע װערק, זעס םען נישט םון זײ, װי איז איר שטעלונג בום ײדנסום. זי דערםןןנם אירע ײדישע םרײנד, זי דאנקם זײ אשילו שיל םןןל, — ןןבער זי באסןןנס נישס, אז ןןס די םענםשן זענען ײדן. און דער ה׳ גראסולאנט —עם איז, נעםלעך, א נ א נ ר י ־ ם ו נ ג, אט די װעגדוננ םונם ה׳ רײז — האס עו סעלפא לאגער- לעף א ביםע: זאל זי איבס םארריכסן די עולה. זאל זי ערקלערן, בי האס זי דאם באװוםסזײן, אז ײדן האבן מיםגעהאלשן איר םרסום, בי שעבט זי די ײדישע רביבה. עם איז, זעס איר, זײער װיכטיק. םיר לעבן אין א װעלם םון שײנסלעכע םאראור״ םײלן, םען באלײדיקס די בעםסע ײדישע גײםסיקע פערזעגלעכ- קײםן, אין די ײדן אלײן זענען זײער עמפםינדלעך, — קאן א בײשפיל םון דער נאבױנג םון א סעלםא לאגערלעף זײן זײער נובלעך. דעריבער, ביםע... יא, איך האב שיער נישם םארגעםן נאך אײן םאסיװ: בװישן זעקם םיליאנען םענסשן אין שװעדן לעבן נאר א זעקם טויזנס ײדן. אבער אין דער בײם, װען אלע האנן נאך די לא־ גערלעף נישם 'אנערקענס, האבן שוין די ײרן, װי קלײן זײ זענען נישס אין באל, פון איר געהאלסן און געלײענם אירע ביכער. איך דערםאן םיך אץ א אלםער געשיכםע: םים א יאר בװאנביק בוריק איז אינם םארלאג-װעזן פון רוםלאנד םעסטנעשסעלם געװארן א אינסערעםאנסע ערשײנונג- פיאפארביאנעל איז דער גרעסטער פראבענם סון די ראםאגען סון די דעמאלםדיקע םאדערנע רוסישע שריםטשםלער םארשפרײם געװארן ~אין די גרנעבן סונם תחום הםושב. װערעסאיעװ, ארביבאשעװ, נאדקי — די ײדישע ױגנס איז געװען אויף זײ א גלענבנדער קונה. די ײדישע שםעסלעך זענען געװען איבערםילט םים די זאםלביכער .זנאניע״. לפען השם— נישס פארגעסן: בײ א געהעריקן ױבילעום דערםאנען אונזערע זכות-אבות אויך דארסן. א .הספםהלע״ קאן תםיד בונוץ-קוםעןו * * # ...עם װאלס גאסירלעך קײן זין נישם געהאם זיך אפבו- שםעלן אויף אן ארויססריט םון עפעם א זיגםונד רײז, װען דער םאל זאל נישם זײן אװי סיפיש, אזוי כאראקםעריססיש, אזוי דרך הםבעדיק. און איך בין שוין איבס געשפאנם אױף א נײעם סאל: עס איז נאר װאס געשסארבן דער אלטער דײסשער ראםא- ניםס זודערםאן. איז — װי שםײם עס עפעם םים אים? כשר אויף .ײדישקײס׳, אז . װעגן א גרויסער ײדישער נעזעלשאםטלעכער אינססיםוביע, װו עס ארבעס א נאנבער שםאס סון אונזערע כלל-םוער, אינםע- לינענשן, דערבײלם םען אין א װיץ: איר קאנס קוםען אין דער דאזיקער אינססיסוביע און איבערנעגעבן דאם נרעסטע װעלם-נײעס. רעאגירן דערויף װעס םען תסיד םים אײן און דער זעלבער םראנע: — איז דאם גוס פאר ײדן?.. — םען איז אזוי ארײנגעםון אין די אײגענע ד׳ אפות.א־נטע• רעםן, אז םען האס סארלוירן דעם חוש סאי־ דער אוםפיםלבארער אױסםאסונג םון סאקסן און פאסירוננדן סתם םענסשלעך. אק נאר סענסשלעך. — ערד-ביםערנ*ש אויף יאװאי. — — װעלן ז״ן ישועות אױף ײד,?., — ...איך דערםאן זיך שסענדיק אין אם דער האלב־ערנססעד, האלב-װיביקער פעשד״ װי נאר עם שםארבס א נרויסער נישם- ײדישעד דענקער, שריפששסעלער, געלערנסער, אדער װען עם קוםם בו א יובילעאום סין עפעס א װיכשיקער װעלם-פערזענלעכקײם. איך װײם שוין לכתחילד״ אז איך װעל עסענען אײנע סון די סילע םקארבאװע ײדיש־דײסשע *ײסוננען, — און נישם נאר ײדיש- דײסשע —און איך װעל פיך אנשסויסן אויף א באהאנדלוגג װעגן דעם איבעיעענעם ױבילאר אדער בן-פינן, װעל איך קײן פשוסע אפשאבונג נישם נעסינען. עס איז אוםזיסט די סרחה דאש אס־לו בו זוכן. דער ארסיקל סראנם אין אזא סאל, לױם זײן נאםען אדער לויס זײן איגהאלם, 'כםבם תםיד אײן אין דעם זעלבן כא- ראקסער: איקס-איגדעק-זעט, זײערע באבױננען *ו ײדן; די סובות, װאס זײ האבן געסון ײדן, אדער, װאם ײדן האבן זײ געסין; בי זענען זײ נ"עװען שונאי ישראל, אדער סא־קערס, געשװוירענע גוסע םרײנד! א כלל, װאס װײםס כםעס נישם קײן אויםנאפען. א עובדה, װאס איך האב געהאס א געלעגנהײם ד— בום װיסלםםן םאלו — די סענ נאכאםאל סעםםבושםעלן: אז יא־ך האב ארום 20-סן נאװעםבער א םיש־געטון אין די סריש-אננעקיםענע ײדיש-דײסשע ארגאנען, האב איך גענוםען זוכן איםיקלען, װאם זאלן זײן געװידפעס דעם ױבילעום סין םון דער נרויסער שװעדישער שריפששםעלערין ם ע ל ם א ל א - גערלעף, װאם איז איבס אלס :עװארן זיבעביק יאר. די גאנ- בע בעסערע אײראפעישע פרעסע האס דאך אין אסידי סענ איר געװידפעס די גרעםםע אויפםערקזאפקײם. סעלםאילאנערלעף — א קולםור-ערשײנונג סון ברײססםן פאסשםאב. םפלפא לאנערלעף— די שאםערין סון .נעססא בערליננ״, דער געבענטשסער םתנה פאר דער לעזנדער ױגנס אין אלע לענדער. םעלםא לאנערלעף — די אויםארין שון ״ירושלים״ און סו, אײנעם םון די בעסטע אנסי- קריגם-ביכער: ״דאם אײביקע לעב,*. זי, די נאבל-פרײז-סרעגערין םון 1909, דער ערשסער װײבלעכער פיםנליד סון דער שװעדי- שער דיכם-קינםס-אקאדעםיע, — איז םענלעך, אז םיר זאלן סאר- בײגײן און זיך נישם אפשטעלן אויף דעם לעבן םון דער בכבודי- קער בת שבעיםז אין* אלע קולםור שפראכן איבערזעבם, אין דײסשלאנד — א האלב פיליאן עקדעםפליארן שין םעלםא לאגער- לעשם ביכער אין םארקויף, — האם דען אונזער ױננס .םאקע גאר קײנמאל נישם םיםנעװאנדערם פיט דער לאגערלעף אינם הײליקן לאנד, אדער בו דער לאנדשאסם פון דער עסנא? נאשירלעך האבן אויך אונזערע אויסגאבן דערםאנם די ױבילארץ. אבער, אז איך האב איבערגעלײנם די ערשםע שורות םון אזא םין ארפיקל אין, לםשל, א ברעסלויער ײדיש-דײםשער *ײםונג, האם א שלאנ-געסון םון זײ תיכף םיסן גום-באקאנםן ריח: ...און ײדןז! זעלבססםארשסענדלעך, כםעם גארנישס װעגןםעלמא לאנער- לעף, אלם אזעלכער. דאס װעלן שוין םון די גוים. פיר באזארגן פים ײדישקײס. און דער פחבר, זיגםונד רײז, נעסס די יובילארין 4