Literarishe bleter · 1928-11-30 · 48 (30.11.1928) · p. Seite 950

48 זא ליסזוןוױז וין#ןו 950 זלמן לאנדוי און נתן שפיגעל <די אויםשסעלונג םון זײערע בילדער אין װארשע) אברהם טײטעלבוים/װארשע א גנװיסן פעריאד םון רענואר (אין װאלד, בײם םיש). די העלע דאו-רויסע קןןלירן רײםן זיך דורך זיך אלײן, און רענן אײך ןי. נדם זײער םזןלערישער קיואליסעם. י דאם קןןנטראספירן איז אםשר דאס װעזנטלעכע אין שפינעלם שאפ.-. דורך קױם גאםערקנארע, פיף אײננעארבעסע ניואנסן ראט ער ליב איפערבוגײן אין םא־שײדענע קענננעזעגסע סאנארטן. אזוי איז דער הערלעכער קאנטראסש םון גרין און גאלד-געל (ראס גרינע קלײד). דןזם גרין און תיס אין די םריער-דערםאנםע בילרעי. אבער אםשענסטן זענען זײנע איבערגאננען םון בלוי בו ראז. אינסערעסאנס פאניפולירס ער פיס דער גרינער םארב. זי איז כםעס דער גרונט-סאן םון אלע זײנע בילדער. זי ברעננם ער ארײן אין פםעט אלע ז־ינע םיגורן אין די םארשײרנםסע שאשי- רונגען און פענלעכסטע קאםפינאביעם. בכלל איז שפינעלם נעםיל םאד העלםארביקער םאלעריש- קײט בולט קענטיק. אםילו אין די בילדער, װו ער װיל זײן דער־ בײלעריש, סרעט אויך דאם דערבײלערישע אפ אץ הינסערגרוגס, און דאס ערשסע ארס פארנעפס בײ) אים דאם פאלערישע, די קאלירן-קאםבינאביע און םארבן- קאנסראסס (א זקנה, םאסער פיסן קינד, ארבעםער). אנגעננם איז אויך שפינעלס פײנער חוש םאר קאפפאזיביע זײנע אראנזשירוגגען זענעןישםענ- דיק אינסערעםאנט און אנביענדיק — די בעשפרײטע קאראםיםלעם (דער ײד םיס די עםער), דער גענויגטער קאפ קענן דעם ארקען- בויגן (בײם לאםפער). אין דער טראקסירונג פון לעבטן בילד הערט זיך א שטארקער נאכקלאנג פין שאראין, אינערועיפס׳ אין דעם קינד נעבן פאטער. אטאל װאנס שפינעל אפילו בו זײן איבער- ראשנדיק אץ זײן אראנזשירוננ, װי איןי .בלײכן ױגנל״, װו םײ די פאזיציע, םײ די פיאפארביעס סון דער סינוד, און סײ די פארבן-פישונג זעגען אויםן העכםסן אופן אינטערעםאנס. ם׳װאלס אבער נישס געשאט, װען שפיגעל זאל בײםנװײז םער אכשונג נעבן אויף זײן בײכענען. אין אלגעפײן האבן פיר אין שפינעלן א גאנץ אײגנארטיקן קינססלער םיט א געניג בולטן פנים און גאנץ אױםגעשפראכענע נײניננען. דערויף זאגן עדות די קנאפע 80 אינטערעםאנסע אײל- בילדער, און םײן געלוננענע װאסער-םאלערײען. םיט בלויז א העלםש םון דער באל בילדער איז סארטרעסן דער קינםסלער זלפן לאנדוי. פיס א סאדנער שסילעי םרײד און דערלײכ־זערונג באסראכסססו די אלע סײנע, גראביעזע זשאיר• בילדער, פײזאזשן און םיגורן. די נאנבע י נערװעזיטעס און איפרו, םיט װעיכע א סך םון די אויםנעהאנגענע בילדער זענען םיל, צערײבן נישט, נאר סאיקערט, בארויקן. לאנדוי איז בארט-ליריש, ראםינירט סארחיוםס, און װײםט נאר םון אײן סיײד — אױםבירן און אױסױםטובי גאטס װעלט אױף זײן ארבעס איז אויםגענאסן א שטילער באשײדענער חן. ער םײדס אוים אורםארבן. זײנע קא לירן זענען תםיד בלאםלעך-געםישט. אבער ער באקוםס ארױם םון זײ אזא שפע סץ קלאנגען און אפקלאננען. ער איז נישט סאנגװיױש שארף, נישט םולבלוםיק בולם. זײנע םא־בן זענען תסיד טרויפעריש - דורכזיכםיק, בארט - םאר- אבססראקסירס. אויך ער איז נשט סרײ םון^אײנסלום. םײ דער קרענקלעכער איז גוס, װאס אויף די װענט םון די נישט-גאנץ-גערױםע ביםערן אין דער גםיגע-געבײרע האבן בעהאנגען זײערע בילדער א־עלכנ בזײ באזונדעיע, שארף-אעגענרענעבםע, אינדיװידועלע קינסשלעד, װי נתן שפיגעל און זלפן לאנדוי. אײנער נאנץ, פעסס, כפעם ערדיש, דער בװײטער אוםרויק, זיכנדיק, אין היפל םאר- בענקש. איז אוגז סיםפאסיש די געזעבטקײם און זיכערקײם סין ערשטן. איז אבער נאך פער ליב דאס זוכן און דאס בלאניזשען םון בװײטן. די בװײ יונ;ע ײדישע קינםטלער ברענגען אונז א נרוס םון דער גרױםער, ברײטער, אײ־אפעישער קונסט-װעלט. עם זעט זיך קלאר אין די אויםנעשטעלטע בילדער, או זײערע מאלער האבן זיך ״נעװאלנערס א ן שפויב״ םון די םארשײדענע קינםשלערישע ישיבות אין יעדן בילד םילם זיך, אז סײ דער .לוװר*, סײ דער םאדערנער ״סאלאן־ האש זײ א סך געגעבן. עס זעם זיך בולט דער אײנפ״וס סון די אלםע ארער נײע םײםשערס. אבער דאם םארםינערם אײף א האר נישס״זײער װערם. װי אפט װערט בײ אונז דאס זײן אונסער אײנפלום סארביטן םים נאכקאפירן איםיבן םארטי- קערהײם. א סײל םון אונזערע פלאססיקער ארער װארד-קינסמ- לער זענען א:וי שטארק להים בו האכן אן .אײגענים בוגאננ׳ בו דער קונסט; זײ האבן איױ שסארק םורא חלילה נישס בו זײן בא- אײנםלוסט פון איפיבן, אז זײ קלײבן ליבער אויס אינגאנבן נישס בו לערנען בײ קײנעם... איך האנ דא נישס לאנג נע• זען די רעסראספעקטיװע םאטיס■ אויםשםעלינג. דער אזשר-אײגנ- ארסיקספער און אינדיװידועלםטער םון די םאדערנע קינסטלער האט אויסגעשסעלס דעם רוב םון ז״נע װערק. אנהויבנדיק םיט זײן ערשסן בילד — א שטיל לעבן, געסרײ קאפירט םון אן אלסן פײסדער אין ״לוװר*, ביז דעם לעבטן בילד—אן אדאליסקע, נעמאלן אין דעם שארף אויסגעשפראכענעם פאסיס-םאניער. פען האס נעהאט די געלעגנהײט בו זען דעם גאנבן אנסװיקלוננס-װעג״ װאם דער קינססלעד האש דורכנעפאכס, ביז ער איז געקיםען בו זיך אלײן. װיםיל קינסם-ריכסיננען די לעבטע דרײםיק יאר האבן םיס זיך נענראכט, אזוי םיל עטאפן האס דער םאלער דורכנעװאנדערס. ער האס זיך נארנישט געשעפט בו דעפאנסטרירן די אלע אײנפלוסן, װאם םארשײדענע קינסטלער האבן נעהאס אויף זײן שאםן. אין דער װונדערלעכער דאםעניקא טעאטאקאױלא (על גרעקא), דנר אפנאט םין דער םאדערנער קינסט — איז דאך אױף דעם גאנבן ערשםן פעריאד םון זײן שאםן געלעגן דער חותם םין װעראנעז און םינסארעסא, אונסער װעםענם אײנםלוס ער איז געװען. זײן אינטערן אײנםלום הײסם דאך נײם אםתן קינססלער בלויז דאם ראנגלען זיך בו געפינען דעם װענ צום אײגענעם איך. און זיכער איז דאם לעבסע אויך דער םאל סיס אונזערע בװײ קינססלער. למשל, די ארבעס םין נתן שפיגעל: עם איז דא עפעט םון םראנסוא םילע אין זײן םאניער דפעס פין םילעס ליבע אין פאר- הערלעכינג םאר די פשוסע, האיעװענדיקע םענסשן; עפעס םון םילעס געפרעססן טאן, םין זײן םארטראכטקײט, פון זײן טונקל- םארביקײט. און בײסנװײז גליען זײנע םארנן, און דערםאנען אן נת; עיינזל נײכ סיז