Literarishe bleter · 1928-11-09 · 45 (9.11.1928) · p. Seite 890

45 זא ליםערארישע 3לעסור 890 די יידישע פרעסע אין פאלעסטינע (װענן דער ײוישער {וטשײלונג אויף דער פרעסע-אויסשטזנלונג אין תל-אביב) מאטל פײגעס/תל־אביב שלמה ישראל שיריזלי. ערשטער יוןרגאנג. ירושלים, 1909. פרײז: 1 מאסאליק (א טערקישע מטבעו). דער ארױםנענער, שיריזלי, איז געװען א ספרדישער ײד, א מוכריםפרים און םאדלעגער. װאם האט ארויםנעגעבן די נײםונג נולינ פאד■ דינסמ. קײנע איבעריקע כװנות איז ער דערבײ נישס אויםן געװען. הגם שיריזלי איז נישט געװען נכח נונוניען נו דער נײטונג ליטערארישע קרעפטן. איז זי זיך םונדעססװעגן גוס נעגאנגען. אזוי לײענען מיר אין דער ,װענדונג נו די לעזערי: .... װירקליך איז דער לעזער־נאהל קןןלןןסאל נוגענומען געװארן. דער בלאט װערם איבעראלל געלעזן מיט גרוים אפעטיט און אײםער. אויך םון גאנץ פאלעססינע פןןרדערם םען אונזער ,פרדסי. דאס גײגט אז אללע םערשםעהען דןןס מיר םײנען גוט־*. װי נזןר דער ,פרדס״ איז ארויס, הוןס ער ארויסגערוםן א טומל אין דער נאר־װאם אױפגעקוםענער העברעיססישער ױעלטל, אוז דעד היגער גיט-באקאנטער לערער קדיש-יהודה םילמאן, איז אין בףיהודהס ,הנבי* ינר. 168 םון יזןר 1910) ארױם סיט א שרײאיקן ארטיקל ,הנשתקז״ (ני װעלן םיר שװײגן) םון װאנעט איך נעם ארוים עטלעכע ניםאסן: ,איך געדענק נישט, װען הזןט נןןך אזוי געניטערם פײן האנס, װי הײנטיקס מןןל. םאר אונזערע אויגן ם ו ט מ ע ן ןןפ םארדעכטיקע מעשים אוןמיר שװײגן. שלמה ישראל שיריזלי גיט ארױס דעם ,פרדס׳ אין ירושליםו ,... זזןל יעדער ײדישע סאםיליע קענען די דןןזיקע .טאטערשע־ נשמה, װןןס רוט אין קערפער םון שלמה-ישראלו א װידערװילן, כעם, הארץ־קלאפעניש און נשםה-ניטער כאפט ארום, א װילן אננוכאפן זןט דעם מענסשן און נעקװעטשן אים װי א װאנץ. ,שלמה־ישראל דער ספדדי גיט ארויס אין ידזשלים א נײטונג אין א דײטשן זשארגאן. אין אױב מען װעס אײך מארגן זאגן. אז אט דער םענטש האנדלס מיס מענטשלעכע נשמות, װעס איר דען דןןס נישס גלויבןז ,מיט אזא שמוניקן לוינט זיך גןןרגישט נו דיסקוטירן, און איך װיל דזןם גזןרנישס. קען מען אפשר מײנען. אז איך הןןב נישט גענוג װערטער אױסנודריקן מײן פרןןםעססז האלט איך אנער אז קײן זידל־װןןרם װעט נישם פאסן םאר דעם דןןזיקן פרעמדןי. איך פוז, אגב, באמערקן, אז איך בין דזן נישט אויםן נו שרײבן די ג ע ש י כ ט ע פון דער ײדישער פרעםע אין ארץ־ישראל. דןןס הזןבן ס ײ ל װ ײ ז געסון די אויבנדער• םאנטע ב. קןןראלניק און א. ר. םלאכי אין זײערע ארטיקלען אין ,נוקונםסי. װי מען ניט אויך איבער, ארבעט סרײנד םנשה אונגער אויף א פולשטענדיקער ביבליזןגראםיע פון דער היגער ײדישעד פרעסע. איך דערמןןן דעדינעד דןן נישט אלץ, װןןס עם געםינט זיך אויף דער פרעםע־אויסשטעלונג (און עם םעלן דא די ערשטע אױסגאבןז), נןןר די װיכטיקםסע. װאס הזןבן פאר אונז אן אלגעמײנערן אינטערעם. 3* ^נװישן די זעלטענע גײטשריםטן, װןןס נײ הײנסיקן מןןמענט איז זײ שוין זײער שװער נו קריגן, געםינס זיך דןן חול־המועד סוכות איז אין תל־אביב דורך דער ארבעטער■ קולםור-קזןמיםיע (ועדת התרבות) בײ דער סיטהילף פין ה׳ מ. פרןןבסס אײנגעזןרדנס געװןןרן א פרעםע־אויסשםעלינג פון אלע ײדישע נײסשריםסן, װזןס זענען ױען׳עס־איז דערשינען אין סאר■ שײדענע שפראכן (ײדיש, העברעיש, שפאניןןליש און אראביש) אין ארץ־ישראל. די ארבעטער־קילסור־קןןמיםיע איז דערעיקרשט אויסן• געװען ארױםגוװײזן די אנטװיקלונג פון דער העברעישער פרעםע אין לאנד, װןןרום װען זי װןןלט נוגעגאנגען ןןביעקםיװ, װןןלט אזוי נישט געליטן די ײ ד י ש ע אפסײלונג. אלץ איז ןןפגעסין געװזןרן מיס דער כװנה אונטערנושטרײכן דעם םאקט, אז נאר העברעיש—און נישט ײדיש—באהערשט די גאם. דער דורכשניסלעכער באזוכער װערם אפשר, פארבלענדס םון די איבער 400 נומערן םון די העברעישע עקספאנאטן, װןןם זענען אויסגעשסעלם אין דעם ליכסיקן אין באקװעמען זאל אין זענען גיט קאטאלאגירס. איך באקיק כסדר די עקספזןנאטן אין װונדער זיך אױף דעם, װןןס םען זעט דא נישט קײן ײ ד י ש װןןרט. אין ,גוקונםס׳ םון מערץ און ייני ד. י. זענען געװען ארטיקלען סין ב. קןןראלניק און א. ר. םלאכי װעגן דער ײדישער פרעסע אין ארץ-ישראל און דא, אין זאל. איז גןןר קײן זכר נישטא דערני! אויף מײן פראגע, װי-זענען די ײדישע נײטשזײפטן, הןןט מען מיר געענססערט: ,איר׳ט אזוי גוט זײן ארןןפגײן אונסן*, ארןןפגײענדיק אין דער ײדישער אפטײלונג, װערם פינס• סער אין די אויגן. םאר אלע העברעישע אויסגאבן איז, װי געזןןגם, אפגעגעבן א שײנער, גערויםער אין ליכסיקער זאל, אין די ײדישע פרעםע הןןט מען םאררוקט אונסן, אין אני־ םער פון ,האנדלם־מיזײ׳ (װו די אױםשטעלונג איז פןןרגע• קימען). גװישן מוםסערן םין ןןפגע/עגסע קלענער, נװישן שסי• קער הןןלץ, װןוס ליגן ןןנגעװןורפן ארום, נװישן פארשידענע דיאגראמעס אין בילדער פון קרן־קיסח, נװישן א סוםסעד• סןןװל םין שטײנערנע באלאםן — הוןס מען אויף א פשוטער הןןלץ־דאם אויף בלאקן אויסגעהאנגען די נומערן םון דער ײדישער פרעםע. עס װערט אײך עפעם אומהײמלעך זיך ני געפינען נװישן ןןס דער .שײגער״ דעקאראניע. נןןר אט קוקס ארןןפ ני אײך ,א ו נ ז ע ר ב ר ו ד ע רי, ארױםגעגעבן פון ברוך רןןהאלד (אין יןןר 1911) אין רעדאק־ םירט דורך ש. א. טיקטין. אין דןן װארםט זיך אץ די אויגן נןןך א זאך: די אלע העברעישע אויםגאבן זענען םארזען מיט נעטעלעך, װו עס זענען ןןנגעגעבן דאטן װעגן דער נײט פון זײער דערשײנען, דרוק־ןןרט א. אז. װ. אלץ איז דןןרטן ןןנ■ געגעבן גענוי אין פינקסלעך, אבער װי אויף ני להכעיס גע• םינם איר דאס נישט אויף די ײדישע נײסשריפטן. איר זוכם די עלטססע אױסגאבע, ןןבער איר געפינט זי נישם. דאס איז ,די רןןזא׳, דערשינען אין ירושלים אין יןןר 1877 און רעדאקטירט דורך י, ד. פױמקין. ןןט איז די נײסינג ,דער פרדס׳ ,דערשײנט נװײ מןןל װעכנסלעך• (און נישט — אײן מןןל א װאך, װי ב. קןןראלניק שרײבס אין זײן ארטיקל, אין ,נוקונפט׳, מערץ, ד. י.) אלס ארויםגעבער איז ןןנגעגעבן: