Literarishe bleter · 1928-11-09 · 45 (9.11.1928) · p. Seite 891

891 ליםערארישע *ל*סער 45 לאנד אין יןןד 1914 און דער ,םרײער סןןגיאליםסישעד םארײן• אין נליל. װענן װעלכע אינז איז נישם געלונגען גו באקיםען ק״נע גענויע ידיעות. זײ הוןנן ןןכעי עיליב א םך סיבות אין אויסערגעװײנלעכע שיועייק״םן, װאם ז״ האבן באגעגנט גײם ערשסן ארויסשריט, ק״ן אריכית־ימ־ם נישט געקענט האבן אין זענען םארשװינדן נןןך א״דער זײ הןןבן זיך געלןןזס םילן א נם געזעלשאססלעכן לעבן. בײ הײנסיקן טאנ זענען די היגע אויםגאבן אין ײריש ענג-םארטײאישע אין דערש״נען םין צײט ני בײט בײ םאר• שידענע געלעגנה״םן. געװען ןןבער פרוװן נו גרינדן אין ארץײשראל אויך א ײדישע ט ע ג ל ע כ ע נ״טונג, אץ עט• לעכע פרוװן, װאס זענען מיר באקאנט. װעל איך דא דער• מןןנען. בײ זײן ערשטן באזוך אין ארץ-ישראל, אין יןןר 1908, הוןט שלום אש געפלאנט ארויםצוגעבן א נײטינג, אין דער ירושלימער הןןסעל־אײגנטימער ק א ם ע נ י ץ בארימט זין, אז ער הןןט דאם געװזןלט געבן די געהעריקע געלט־םימע. אלםער לןןזינםקי פ*ן ירושלים הןןט נןןך אשן געװןןלט ארויסגעבן א טעגלעכע צ״סונג א. ר. מלאכי אין זײן ארסיקל װענן דער ײדישער פרעסע אין ארץ ישראל (געדרוקס אין לינצים ,ליח ארץ-ישראל,, 1910. ז. 136) באמערקט: ,גם ה׳ אלתר לוזינםקי מתעתד להיניא בראשית השנה החרשה עתון זרגוני, אך נראה מה יהױ חלומותױ..,* יהואשעס פרוװ איז דןןך אלעמען גיט באקאנט. ער אלײן רעדט װעגן דעם אין זײן בוך ,פון נױ־יןןרק ביז רחיבות און נוריק• (באנד, 1, ז. 156 אין ב. 11 ז. 56). דאס איז געװען פאר דער מלחמה. אין סוף פון דער מלחמה, װען אין פאלעםסינע זענען נוגעקימען אויך ײדיש■ לעזער, האם דער מ־ליטערישער רעװרענד י. םאלק ןןנגעגעבן א בקשה צו קייגן א דערלויבעניש ארויםנוגעבן א טןןג גײטונג אין ני דעם נװעק האס ער אלס רעדאקטןןר געװןןלס אײנ• לאדן דעם דעםאלם אין גדוד נים באקאנטן דראמאטורג אין זשורנאליםט הירש־לײב גןןרדןןן. ןןבער םון דער רעגירינג הןןט ער באקומען אן ןןפזאג. םין די לעצטע פרוװן איז ביאי ני דערמןןנען, אז זלמן זילבערצװײג און ש. פעטרושקע האבן אנןןנסירט, אז זײ גרײטן זיך ארויסצוגעבן אין ירישלים א װןןכנבלאס ,די װאך״. זײ האבן שױן געהאס צוגעגרײט דעם גאננן מאטעריאל. נאר קײן היגע דרוקערײ הןןס נישס געװןןלט ןןננעמען עס צו דריקן, מורא הןןבנדיק פאר א בןןיקןןס. םין דעם פלאן איז גארגישם געװארן. לעצסנס הןןבן א גריפע ײדיש־סרײנד ארויסגעגעבן אין ירושלים א ,זאםלהעםט םארן ײדישן װןןרט אין ארץ־ישראל׳— ,ןןנהײב*. אין אומזיסט אירןןניזירט דער צענויסשטעלער פון דער ליסערארישער כרןןניק אין ,דבר*, ד. זבאי—זשוכןןװיצקי, אז דןןם איז אן אומסרוכטבארע ארבעט םין .חיבבי _ שפת ײדיש׳... װי אינז איז אויך באקאנט, גרײט זיך א. בלײ—צפורי, װןןס איז ןןקןןרשט צוריקגעקימען םון אםעריקע, ארויכצוגעבן א גרויםן זאמלביך א. נ. ,א״גנס״, פאר װעלכן ער האט שוין ספעציעלע ארטיקלען םין ש. ניגער, ד״ר ח. זשיסלאװסקי. לידער םין אםרים אויערבאך אין א דערצײלונג םין משה נאדיר. װי איר זעט. איז די ײדישע שפראך געניג אײנגע■ װןןיצלם אין ארץ-ישראל אין עם װעלן נישט העלפן קײנע כוליגאנישע ןןנםאלן םין די ,נדודמג־ני השםה״ אין פאשיסטישן םין ,ברית טרימסלדור*. דןןס אויננדערםןןנסע װןכננלאט .אינזער נדידער*, ,דער אײנציקער ארץ־ישראל צײםיננ םיר אללע אידישע אינסערעסן*. דער םאקטישער רעדאקסןןר איז גןןר געװען דער קברות״םאן אשר־לײב בריסק•) אין צװײםן יןןרגאננ סון דןןזיקן נלאס הןןס ער אין הסשכים געררוקש א רןןסאן םין לעבן אין סולסאנס הויף. ,אינזער ברורער* איז דערשינען איבער צװײ יןןר און הןןס געהאט א םך לעזער. סיקטין הןןט זיך געװענדעס צו שלום עליכמען, ער זןןל אים ארויסזאגן זײן מײנוננ איבער דער צײסונג. און אין נוםער 12 סון יןןר 1911 געסינען מיר שלום׳עליכסם ענססער, װו ער שרײבם: .... נאסירליך קען מען םין 2 ןןדער 3 בלעסער קײן מ״נונג זיך שסעלען. געםינט איר דןןרט געניג לעזערז װערד אין ירושלים גערעדם אידיש מ ע ה ר אלם העברעאישז האט איהר ם י ע ל געגנערז״ םיטן אונכערגאנג סין ,אונזער ברודער* אין 1912(?), ענדיקס זיך די עפןןכע סון דער ײרישער בירגערלעכער פרעסע אין ארץ ישראל. עס װערט נאר םןןרסגעזעצט די ײדישע ארבעטער־פרעםע. װןןס איר געשיכסע הויבם זי אן מיםן דער• שײנען סין דעם ןןרגאן פון די אמןןליקע פועלי־צױן ,דער אנסאנג׳ (ערשסער יוןרגאנג 1907) פיס דער איבערשריםט: ,פרןןלעסאריער אלער נאציןןנען םערא״ניקס אײך*. קײן רע־ דאקטןןר איז נישט ןןנגעגעבן, ןןבער װי מיר איז באקאנט, איז דןןס געװען דער ארבעטער־סיער י. בן־צבי. נןןכדעם דערשײנט .דןןס לאנד״ מיט ארטיקלען םון שלמה קאפלאנסקי, א. כאשין, ד. בן־גורױן און א. בלומענםעלד. דאן קומס אן הםסקה ביז 1919, װען די ײדישע לעגיןן■ נערן הןןבן ארויםגעגעבן דעם זשורנאל .דאס אידישע ארבײ• טער װןןרס*, נוםער 1, .ארויםגעגעבען פונ׳ם איריש־ליטער. ארבײסער־םאראײן אין ארץ־ישראל*, װו איר לײענט אין דער הקדמה װערטער, װאם זענען נאך ביז איצט נעבליבן נײ: .יןןרן לאנג זענען מיר געװען אויסגעשלאסן םון יעדן געזעל• שאםטלעכן און קולםורעלן לעבן. מים װןןס נאר הןןם מען אונז נישס אפגעשרןןקן יעדעס מןך׳, װען מיר הןןבן געפרוװט א פשוטן, נאסירלעכן, לעבעדיקן ײדישן װארט צום ײדישן עולם, צו ײדישע קינדער אויסרײדן. בגידה לאומית, א נאציא• נאלער סארראט הןןס עס געה״סן. א אונטערגרןןבן זיך אונםער דעם כלומרשט נאטירלעכן גאנג םון דער נאציזינאלער װידער■ באלעבונג. און מים פשרע און נישט בשרע םיםלען הןןט מען עס גערודפס. עם הןןט זיך שוין פשוט כמעס נישט געגלױבט אין דער מעגלעכקײס דא אמןןל עסנסלעך א םרײען ײדישן װןןרם צו רעדן. מיר הןןבן אבער נישט אויםגעהערט צו הןןםן, אז דןןס באםת געזונטע װעט זיך דןןך דורכרײסן, אז דןןס יונגם, דןןס םרישם, דןןם גרינם װעט פון אונטער די שװערסטע לאססן, םון צװישן די הארטסטע שטײנער דןןך ארו־סשפרןןצן*. .... מיס דעם דערשײנען סון אונזער צײטשריפט זעען מיר דעם ןןנהויב םון דער סארװירקלעכונג סון אונזער חלום און דערםאר איז איר באדײטונג אזוי גרױם אין אונזערע אוינן און דערםאר שעצן מיר זי אזוי הױך׳ (די ןןרטןןגראםיע— אונזערע). םאר דער צײט זענען געמאכם געװןןרן פרוװן צו שאםן געזעלשאםסן, װןןס הןןבן אין זײער ארבעם אײנגעשלןןםן אויך דאס םארטײדיקן ײדיש. אזעלכע זענען געװען דער .קולטור■ םארײן אין יפו, גלײך נןןך ד*ר ח. זשיסלןןװםקיס נאזוך אין *) יר הןם ויו-סנזנינן יזזייכ•!יניזך *ין ײרי• *ין ז״נ• ן •ורן. דיי איז ריגיםסרירם *ין ד״ר רןתידזןנס *ינליןנרןפ•? *ין ײדיין סרןדיים, גזנדדוקס *ין ניי״יןרקנר ,םנקס״ ■ין י. 1927.