Literarishe bleter · 1928-11-02 · 44 (2.11.1928) · p. Seite 872

44 זא 872 ליסזרןרימז ויןסזי דער האמף פאר ײדיש אוז ײזײשע שול־־ז אין ל־־עטלאנד ־ (פון א רײזע איבער די באלטישע לענדער) לאזאר קאדוזאז ווארשע ײדיש און םאי 1918 בילרעס זיך אן אוםסארםײאישע ײרישיםטי. שע איניביאםיוו-נרזסע, זדעלכע שעעלט ז ך די אזיסגאבע בו גדינדן א ײדישע שול םיס ײדיש אלם לימוד-שסראך. די נריסע האש םיטן נאנבן ברען נענוםדן סארתירקלעכן ד־ם דאזיקן חיוק, אבער דא האט זיך פאר די אידעאליםסישע ט ערס אתעקנעשטעלס א שטײנערנע תאנט, עם הןןבן זיך ארױס- נערוקט אן א שיער שםערונגען און סכשולים, װעלכע םען האם אזוי נריננ נישם נעקאנט בײקוםען. אין יענער בײט האבן דארם געהערשם די דײסשע ןןקו• פאנסן אזוי ױי אין פוילן, האט אויך דארט נעגאלםן דער נעזעץ, אז די ליםורים-שסראך אין די עפנםלעכע שולן אױ די םוסער• שסראך אויסן יסוד פונם דאייקן געזעץ האש מען אײגנסלעך $ן שום שװעריקײסן געקןןנס עסענען א שול םים ײדיש אלס ליםוד• שפראך. סאקסיש איז עם אבער גישס אזוי געתען. בשעת אין פוילן האבן די דײסשע אקיפאנטן םאלערירם ײדיש, יעדנסאלס ארױסנענעבן דערלויבנישן פאר שזלןימיט ײדיש אלם ליםודים- שפראך, האס די דײםשע אקופאביע-םאכס אין די באלטישע קאנסן געפירט אן אנדער פאליסיק. די טענדענבן פון דער דןןרטיקער דײסשער פאליטיק איז נעװען בו באפעםסיקן דזןם דײטשסום און די דײטשע קולטור. זעענדיק, אז ײדן קענען דןןרס נוס דײסש און זענען אין א געװיסער םןןס זןןנאר בוגעבונדן בו דער דײ• טשער קולסור, האבן די דײטשן נעיואלט זײ סארהאלטן אין דער דאזיקער דײטשער אםיסילאביע און דערום האבןזײ געקוקט קרום אויף די באםױננען װעגן ײדישיסטישע שולן. די דײסשע שול- מאכט האט נישט דערלויבט אזא שולע אין ריגע בו גרינדן. םען װענדט ױך װעגן דערלויבנישן בו דער דײסשער שול-פאכס דעם 1-טן יולי, דעם 8-טן יולי און דעם 2-טן אױגוםס 1918 און אלע דרײ ביטעס װערן אונטער פארשײדענע תירובים אפנעזןנס. א פירטע װענדוננ ס־נם 4-טן אקסאבער 1918 װערט אפגעװןןרסן אן שום םאשיװן. א חוץ די טענדענבן סון די דײםשן, װעלכע הןןבן סאר יעדן פרײז אין די באלטישע קאנטן נעװןןלס אויסנובן די ײדי- שע באפעלקערונג פאר גערמאניזירנדע בװעקן, הןןט אויך אין דער פאליטיק בנוגע די ײדישע שילן געשטעקט א .יד ישראל*,... די איניביאטארן האט םען דאן אפן דערקלערט, אז ײדישע כלל- טוערס האבן אינסריגירם קעגן *א שול םיט ײדיש, אז ײדישע אינטעליגענטן קיםזן בו די דײסש און זײ ,דערװײזן׳, אז ײדיש איז נישט קײן שפראך; זאגאר די קהלה איז גזװען קעגן א שול אין ײדיש... די דײסשן האבן, אל א, אין זײער פןןליטיק זיך גע- קאנט םומך זײן אויף אפיביעלע סארשטײערס סון דער ײדישער געזעלשאפט אין אװי-ארום נישט דערלאזן, אז עס זאל זיך גרינדן א שול אין ײדיש. און דא הויבס זיך אן דער ארגאניזירטער קאםף םאר דער אנערקענונג םון ײדיש אין םאר דער דערלויבניש פון א ײדישער שול. די קעםסער םאר ײדיש פריװן װירקן אויף דער דײטשער שול-מאכם דורך דעם, װאם מען װײזט זײ די נױסװענדיקײט סון ײדישע שולן. מען דרוקם אנאנםן, אז םען זו5ט לערער בו לער■ נעו אץ ײדיש קינדער פריװאס אויך ײדישע לערער דרוקן אנאנסן, אז זײ געבן לעקביעס אין ײדיש. די דײטשע שול-םאכט כאפס זיך באלד און שםעלט אפ די דאזיקע אנאנסן. די איניביא- טארן סון א ײדישער שול רופן דערום״בונויף דעם 31-סן אויגוסט 1918 דעם ערשטן עםנסלעכן מיטינג סאר ײדיש און םאר א ײדי- שער שול. עס קימט א נרױסער עוים ארבעסער און באלמעלאכעס אץ עס װערט סײערלעך פראקלאמירם די נויםװענדיקײס סון א ײדישער שול אין ײדיש און די םאדערונג אזא שול בו גרינדן. (הססך קיסס) 1 דאס הײנםיקע לעסלאנד באשסײם םון דרײ בא ונדערע טײלן: פון קורלאנד, ליםלאנד און לעסנאלן. קירלאנד פיט מיטוי און ליבוי אלס די װיכטיקסםע שטעט און ליפלאנד מיט רינע אלס הו פטשטאט האבן פארן קיינ גע- הערם בו די ערטער, װו ײדן האנן נישט נעדארט װוינען, װײל די דאױקע געגנטן זענען געלעגן אױםערן .תחום*. לעסגאלן םיט דתינסק אלם הױפ־פונקס האש זיך געפונען אין רער ,סשערנא׳ אץ געהערט בו װישענסקער גוב״ װו ײרן האב, יא געהאט תוינרעכש. דאס ײדישע לעבן האט זיך אין יעדער נעננט אנדערש אױסנעפורעמט און אפ לו בײם הײנטיקן טז״ג. װען די ײדן םון א־ין קאנט האבן אויף די ײדן פין דער אנדערער געגגט א שטארקע השפעה און דאס לעבן סון אלע ײדן פליסט אין אײגע און די זעלביקע רעכטלעכע אץ ארמיניםסראטיװע באדיננונגען, אסילו א־צם איז נישט שתער צו דעיקענען די נולםע אונסעי־שײדן בװישן די ײדן םון די באװנדערע נעננםן אין לעסלאנד. די ײדן סון קורלאנד און ליפלאנד זענען םארן קײג 1עװען ששארק פארדײםשט אין װעסען האס זיך עס גאר ג/קאנט חלומען, אז נראד אין די פארדײטשסע שטעט װעט אויבװאקסן א נעזונטע אין שטארקע ײדיש-באװעגונג און דא װעלן זיך בעכליען ײדישע שולן מ־ט ײדיש אלס לערן.שפראן? נאכםער, װען םיר דעי־םאנען זיך, אז בעתן װעלט-קרינ זע:ען טויזגטער םון די ײדן פון די דאזיקע נעננסן פשוט אדויס געטריבן געװארן םון זײערע הײמען," אויםגעריםן געװארן םיטן װאיבל און נעװען געבװונגען אונסער די באגנעטן פון ניקאלאי ניקאלאיעװיסש בו נעםען דעם װאנדערשטעקן אין האנט, איז װירקלעך בו באװונדערן, װען מען זעס דארס איבט א־א מוססער- האפטע קולטור-באװענוננ און אזא אידעאליסטיש; קאפף פאר ײדיש און ײדישע שולן. װען איך בין נעװען אין לעטלאנד, ױך באקענט מיט דער ײדישער קולסור-באװענוננ אין קורלאנד און ליפלאנד, װי אויך אין לעטגאלן, האט םיך באזונדערם געסרײט בו זען דעם םםשות- דיקן דערםאלג פץ אונזער ײדיש-באװענוננ סאקע אין דיגע, ליבוי אדער אין די אנדערע םארדײטשטע שסעט. פון דװינסק, זעט איר, הןןב איך סיל םער דערװארט, װי כ׳האב דארס םאקטיש גע- סונען. םיט העכער 25 יאר בוריק, װען איך״האב א פאר יאר געװוינט אין דװינסק, האב איך די שטאט נעקענט אלס םיל מעד געזעלשאםטלעך אין קולטור-בענטער, װי איך הןןב ױ איבפ נעפונען. נאר לןןםיר קודם ױך בפשטעלן אויף דער ײדיש־באװענוננ אין די סארדײכשסע שםעם, אין ריגע, ליבוי א. א. װ. די ערשסע םיםנים םון ײרישער קילטור אױ םונם קאמף פאר ײדיש באםערקס זיך שוין דארט םאר דער םלחםה. עס זענען אױך דאן נעװען פרוװן בו שאםן א ײדישע פרעםע. די םאי־דײטש- סע ײדן פלענן שםארק הנאה האבן סון א ײדישער פארלעזונג אין לעקן די םיננער פון א ײדישער סןןרשטזלונג, װאס א בונע- רײוכע ײדישע טרופע סלענט דןןרם נעבן אונטערןי שילד פין ײריטידײששן סעאטער. דעם אפיביעלן ײדישױם הןןבן אהין פארשלעפס די כסו- דענכן סין ליסע. די קורלענדישע אין ליםלענדישע םסודענטן זענען םײלװײז אנגעשטעקט געװארן םינם ײדישיזם אץ אדי-ארום הויבש מען אן ביםלעכװײז הערן״ אינזער מאםע לשון אםילו אץ די באלעבאםישע אץ אינטעליגענטע קרײי־ן. די םלחשה יארן, װעלכע האכן סארװיםש די דארטיקע ײדישע ישובים און אפס זײ חרוב געםאכט ביזן גרינט, ברענגען אבער םיט זיך א'נעװיםן אויםקים אויסן קולםורעלן געביס און די״ ײדיש-באװעגונג שלאגט דאן טיסערע װארבלען אינם ײדישן לעגן סון ריגע און אנדערע ששעש. ביסלעכװײז קיםט-אויף דער געדאנק סין א שולע אויף