Literarishe bleter · 1928-11-02 · 44 (2.11.1928) · p. Seite 870

44 י\. ליסזרןר•יןו(?9*ר 870 און די איפסרןןװיזאעיע איז געױןרן סארע*נס5עכס. די ערשסע רעדאקגיע םין .ב. א. א. <.* האש אן אוים געהאלסענעם סיבעריאסדם, אין א עיםיש םרן ראביןןנעלן נעדאנק. דאס א־ז א שטיםוננ םין חלום, אדער סין רעדן םון היץ. אין דאס, װאם דער קינסםלערישער געדאנק םארלירס זיך דןן אין נעסל, שײנס אםילו אויך נישס די זײן קײן חסרון. םוף-כל-סוף האס דאך סרץ ניט געםון, װאס עי האם אראסנעריסן די םידער־ סרוכס רויערהײס, נישט װאדטנדיק ביו דער םיבער װעס זיך אויםשסײן אין די װיזיע װעס, אנשסאמ אויסצ־װאקסן—סארחעלקט װערן. האבן םיר סאקע םאר זיך אין דער עישםער רעדאקעיע םון ,ב. א. א.*ש.* א דינעם נעבי-אזשור םון קױם אויסגעהןןםסענע איבערגעפיאכטענע קװײטן םין א סובסעלער, נישם בולםער בײכניננ שסעסער אבזר װערן מיר עדות םין א נאנץ סײנלעכן סראנעכ: פרץ דערועס ענדלדך זײן װערק םיס ניכטערע אויגן. און ער נעפם איבער דעם חערק עקספעריםענסירן. עסעס דוכם זיך אים אלץ, אז אונסער אס דעם נעסלהאסםן שןןסגגעםלעכס האם ער אין יענער םיבער-נאכט נעזען א גראנדיעזע, קינסםלעריש- אױםלײזנדיקע אידײ ױך אױםשײלן. ער פרוװס זיך ארײנסאסן אין די ראםען םון זײן װערק בײספעסיקע, ניככערע שסיפונגען און שכלערײען. ער פרוװט זיך דאם װערק קאנססריירן אין אינערקאנספרוירן לויט אלץ גײערע׳ שכלדיקע סלענער. סרץ האס אבער נישם געזוכט קײן נײעם אינהאלט םאר די אלסע ראםען." ער האם אלץ געפרוװם פיס א ניכסערן קןןס זיך דערגרונסעװען בו יענער אידײ, װעלכע איז אים געװען אזױ שײנבאר אין זײן םיבער חלום און װעיכע הןןם ױך אזוי פאר־ רעטעריש ארויסגעגליסשס םין זײנע הענס. היןבן ןןננעהויבן זןנבוװאקםן װאריאנסן אײנער אויפן אנדערן. םים א סײנלעך געםיל הןןב איך נאכנעםארשם אס דעם םארבי- טערטן שכלדיקן ןןנװוקם, װעלכער םאכט א ינל ״סײ פון םיבער- ריסם. סײ פון דער םיבער־שסיםיננ, םײ םון דעם גאנבן דינעם אזשור סון דער איםפרןןװיזאביע װעי עם איז באקאנס םים די פארשײדענע װאריאנטן םון ״ב. א. א. ם.*י דער פילט, װי דער נײער ןןנװוקס םון װערטער דריקס םםש אויפן אלוזן סעקסס, װי א סרעםד״שסראכיקער און ער ניסט זיך םיס אים נישט בװאםען. װײל קלא־יק־יט פיס ם־בער, ניכסערקײס מיט נעבל סארן זיך נישם בײ די אלע װײסערדיקע װאריאנטן האבן די שװאך־געםו- רעפםע שןןםן־נעשםאלטן פון ערשטן סעקםס דורכנעמאס א כא־ ראקסעריםטישע מעסאפארםאזע פון די נאר פריםיטיװע ןןרגאניז- מען, װעלכע װידםען ױך אױפן אונטערשםן שטאסל פון זןןןןלןןגישן לײטער. סײל םין זײ זענען אװעקנעדיסן םון זײערע ערסער און איבערנעסלאנבם אין אן אנדער ארט. זײ קאנען דןןרם אויך לעבז. און סײל סון זײ האבן װי אםעבעס ױך געשפןןלםן אין בװײען און יעדע העלסס האם געלעבס באזונדער איר סרימיסיװ לעבן. אן אומזיםטע אױםברעננערײ און םענםשן-פאסעריאל אן א שום קינססלערישער נויטװענדיקײט. װער דארף בו האבן בא־ זונדער דעם ברחן מיס דעם לץ. אז אםילו אין זײער ערשטער, בװאמענגעגאסענער געשטאלם זענעןזײ געװען גענוג בולס ןןרעםו אדער באזונדער דעם פרוש אין םקובל, דעם דיכטער און דעם װאנדערער. '•*ז״אין זײן יןןגעניש נןןך דער םארלוירענער אידײ אין דער םיבער־נאכט, הןןט דער דיכסער, װײזט אויס, זיך געװןןרםן םון אײן עקםטרעפער בופעליקײט בו דער בװײטער. פרץ האט ביז בו לעבט געשאםן אין דער פינםטער סון .ג. א. א. מ.* די אידײ װעלכע האס אים א שײן געסון אין חלוס, איז סארשװונדן נישט קײן םארםיקםירסע און זי האס זיך נישט געלןןזט ןןנכאפן. און װען פרץ װאלם נןןך א בװײט לעבן געלעבט, װןןלט ער נןןך לאנג זיך געפײניקס מיס דער סיזיף׳ארבעס םון רעסטאװרירן די סארשװונדענע אידײ. םיד װןןלטן נןןך םיל נײע װאריאנםן געהאס ביז אפשר א גליקלעכן אויף װיסיל פיר איז באװוסט, איז •םיט פרבן סאקע עפעט ענלעכם געשען װי א חלום אין א סיבער-נאכם, בדת ער הןןס די זאך ןןננעשריבן. אויב איך האב קײן סעות נישט, הןנס ער יענע סיבער נאכש איבערגעלעבט אין קאזשימיעזש. יעדעס װערק האט דאך בו םארדאנקען זײן אנטשטײונג א קאםפלעקס פין נעװיםע רעסלעקסז און אםאביאביעס. דער אויסנאם אין דעם פאל פון ״בײנאכט אויםן אלטן מארק״ באשסײס אין דעם װאם דער דיכטער האט זיך געאײלס בי םארבײכענען די קאנטורן פון דער װיזיע, נאך זײענדיק אין דעם האלב-בארוישטן פיבער-בושסאנד. באלױכשן דורך דער נעהעכערטער טעמפעדאטור, האט זײן װיזיע זיך אים אויסגעװיזן נענינ סאלקאם רײף, װי א קינססלערי• שע אידײ. ' דעם לײס-מןןסיװ פץ ױין פאעמע האט פדץ דאך גרינסלעך באהערשס אין םאיבײכנט. דאם איז די אײננארטיקע נרוגט-װיזיע סין דעם אלטן מאיק פארנאכפ און בײנאכע—א געלונגענע קאנװע םא■־ דעם װײסערדיקן קינססלערישן נעװעב. ןןס דעם געװעב האט פיץ איםגעדולדיק אראפנעריסן אן אוסר״פן, סארםירט פון ז־ין אײגענעם פארשנעלערסן דופק. זענעז די געליננענע גרונט-ראפען פון ײדישן אלטן םארק אנ־עפילס געײאין פיס א נעבלהאםסן נאכקלאנג םון װיספיאנםקים ״ײעסעלע׳ אץ .*עגענדע*, טראנספןןרםירט אן א ביזאםענהאנג אין ײדישע אץ נישט-ײדישע שאטן-נעשטאלםן, װו קײן אײן ליניע, נישס די סאטירישע, נישט די רעאליססיש-םראנישע, נישט די ם-םטעריעז-רעסלעקסיװע, נישס ד• שפראכלעך-רעביסאסארישע אפ־לו—איז נישס דערפירט ביז בו דער געהעריקער קינס־לערישער רינדיקײט אזוי, אז די געשטאלטן זןןלן אננעפען פלײש און בטוס און חױת. עס הןןס זיך באקוםעי א פערק־ײרדיק װערק סון רםזים און פי־ פינטעלעך, פין נישס-דערזאנטן, אריבערנעהיפטן, פארשלוננע- נעש םון חלום. — א װערק, װןןס אינטריגירט און שרעקט מיט זײן סורותדיקײט. רמזים און פינסעלעך, בװײװאיטיקע אפגעהאקטע סענםענבן — דאס א־ז פרבם פ־־אזע־םטיל, דורך װעלכן ער האס נעשאפן װונדער. ד*ר סשיל איז ןןבער נישט אננעםבאר אין דער דראםע. די געשזאלסן סון ״ב. א א. ם * זענען אױף דרײ פערסל ש־זימע שאטנס. זײ קוםען אן אץ םאי־שיײנדן נישט קײן ארויס- געזוןגטע. די רײםען-אסאביאביע איז אױך א מהלך װײט פון דראםאסישער שפ־־אך-עסטעסיק. קורץ, אפנעריםן, דעררראכט ןןנ־ שטוןם דערזאנט. עס פאכס דעם אײנדרוק, אז פרץ שפאיט װערטער, רעדם נישט פיט קײן סערזן, נאר םיט די שפריבן סון פערז. שפראך — אויפן שפיץ גאפל. (בדחן: םתיםי םאנבז; לץ: טויסע װאנבןו) און אפשר זענען די אלע אפנעייםענע קרעכבן. זיפבן, האיב- װײגעשרײען האלב-נרןןטעסק—אפשר זענען זײ בלויז אפנעריסענע טענער פין אײן סיםפןןניע, ביגל פון אײן סימבאליש-קינסטלערי׳ שער געבײדע? את, ערשטנם, דער עסטעפישער געועץ, אז די םימפאנישע נאנבקײט באזירט אויף א רײ קלענערע נאנבקײטן. געבײדע איז טאקע געבײדע, אבער יעדער ביגל האט זײן פארענדיקטע סארם. אץ אויב אפילו דער דיכסער הןןס זיך אין פיבער בושזאנד פא-נעשםעלט די םעגלעכקײט בו בויען םון בעבראכענע שטיקלעך ברעקלעך, טא װו זשע איז זי דאך, די אלגעפײנע נאנבקײס: די קינסשלערישע אידײ, װאס זאל באהעםםי די אפנעריסענע טענער אין אײן הארםאנישער נאנבקײס? פרץ האס ױ נעװיס נעהאש סארן אויג—אס די קינסטלערי- שז אידײ. אץ זײן םיבער-בישסאזד האס זיך אים אויםנעװיזן, אז ער זעט זי בולט אץ ער הערס, װי די רײד םון זײנע פעררא- נאזשן םאין ארײן אין קארב םון אט דער אידײ און שאסן- געשטאלכן דערגענבן אײנער דעם בװײסן. אים האט זיך דאך אויםנעװיזן, אז ם׳איז אים נעלוננען בו םארקערפערן *זײן קינססלערישן געדאנק אין דער ריכסיקער םארם, ער האס זיך תחילת באבויגן בו זײן פיבער-איםפראװיזאביע םיט פער בוברױ, װי בו זײן קריסישן סארשטאנד.