Literarishe bleter · 1928-11-02 · 44 (2.11.1928) · p. Seite 861

861 ייסערארישע נל?מער 44 זא דזשעק יןנדןןן הןןס געהאס אן אנדער סרוים םון אן אנדער םין ליבע. א סרױם װעגן א שסארקער, םרײער אין שטןןלזנער סרױ,-דןזס ױײב םין א שסארקן, םרײען און שסןןלזנן מאן. ןןם דער טרוים הןןט געםונען זײן אויםדרוק, ןןנהויבנדיק םון זײנע ערשסע שריססן, אין ״5״\סח5 םאז 1ס זםו^ז^טסס \1״ זײן דריסן רןןמאן. אס דןןס װערק, װןןס איז דערשינען אין נװײטן יאר סון לויסנדיקן יןןר־הונדערט איז נןןך געװען גראב און רוי, נןןר עם הןןט שוין םארויסגעזןןגט דעם אויםגאנג םון זײן קינםטיקער גרוים, דערנןןך האס ער דערצײלט דעמזעלבן סרוים סון א םילקןןמענעם בינד. איבערחזרנדיק זיך מערערע מןןל. ער םלעגט אים נןןך דערבײלן לאנג נאך דעם, װי ער הןןס שױן םארלוירן דעם גלויבן אין אים. ןןט דער םיז זנו שרײבן איבער דער געשלעכס־םראגע אויף א לחלוטין נישט קײן אױםריכםיקן אוםן, איז מסתםא געװען די הויםט-סיבה םון זײן םאראכטינג צי זײנע אײגענע רןןמאנען, װןןס לןןנדןןן איז געװען אזוי היביק גרײס עס ארויסבוװײזן. רי דןןזיקע םאראכסינג איז נעװען דןןס אםערםםן• איבערראשנדע אין אים םאר יעדן אײנעם. װער ם־הןןס נןןר געשעבט זײנע װערק. ״נןןכן שרײבן נעמט םיר ןןן אן אימה. איך טו עס אבער, װײל איך באדארף געלס אין דןןם איז א גרינגע פרנסה םאר מיר. װען כיװןןלט זיך קענען אוים• קלײבן, װןןלס איך זיך נישט זניגערירט בי סינס אין םעדער— סײדנס אויף אנשרײבן א סאאציאליססישן עסײ, בנדי בו זןןגן דער בורזשואזער װעלט, װי װײס איך האס זי׳. (סיף קיםס) ײדיש—דוד האמינסקי הןןבן זיך נישט געקװײנקלט צו קוםען אויף געהײמע ״ראנדע• װוס׳ צװישן די הערועס פין ןןזיערע מעריט און דןורם זיך םארװאנדלען אין ניםםן פאר די שײנע און געזונסע םאינען, כןןסש םין נידעריקע שיכםן. נןןך ןןט דער געשיצסע װעט איר גוס םארשטײן דעם געװאלדיקן זין, װןןם דזשעק לןןנדןןן הזןט ארײנגעלײנט אין זײן עםײ ״דער זין, װןןס ס׳הןןט םאר םיר דןןם לעבן״, דער• צײלנדיק. װי ביטער אים איז געװארן, װען ער, דער פיראס. דער פןןרט״טרעגער, איז ארויםגעטראסן אויף דעם ״נלאנציקן פארקעס םון דער געזעלשאםס׳. ״דןן. װי זײ זענען נישט געװען די צאפלדיקע אויס• געלאסנקײט, באגײםטערס םון א נישט־ציכטיקן לעבן, זענען זײ פשים געװען נישט קײן באהאלטענע םתים... די םרויען הןןבן געטראגן שײנע קלײדעח אבער מײן נאיװע איבערראשונג: איך הןןב אנסדעקט. אז זײ זענען םון זעלבן לײם, װאם די רעשט םרויען, װעלכע איך הןןב געקענט אינטן אין די קע• לערס... אמת, ןןט די שײנע פרויען אין די שײנע קלײדער הןןבן געפלאפלט װעגן צארטע אידעאלעכלעך און װעגן בא• צױבערנדיקער צניעות. נןןר נישט געקוקט אויף דער פלאפלע■ רײ, איז דןןם דןןמינירנדנע אין זײער לעבן געװען מאסער• יאליסםיש. זײ זענען געװען אזױ סענטיםענסאל־עגןןיססישו זײ הןןבן מיסגעהןןלםן בײ יערער פײנער צדקה״פושקעלע, םיט• םײלנדיק אײך, אין דערזעלבער צײס, אז די שפײז, װןןס זײ הןןבן געגעסן און די שײנע בגדים, װעלכע זײ הןןבן געטראגן, איז געקויםט םאר הכנסהיגעלטער, באםלעקם פון בלוס םון קינדער-ארבעס, םון שתײס םון ארבעסער און םון פרןןםםיסוציע אינאײנעסי. אןאפאלאגיע פון יידישהייט (װעגן ליאן םײכשװאנגעים ״ײר זים׳) ז• קלמנאװיטש/ריגע םאד אײראפעער׳ װערט אנספלעקס אין אס דעם אין םלוג אזוי שלעכסן עקזעמפלאר. םײכסװאנגער הויבט אן זײן אפאלאגיע דערמיט, װאם ער באשײדס דאם רעטעניש םון זיס פערזענלעכקײט דורך דעם, װאס ער לאזט אים זײן א זון סון א קריססלעכן אריסטא• קראט. זים מוטער איו. לױס םײכסװאנגער. געװען א ײדיש מײדל, אן אקטריםע פון א װאנדער־טרופע. א לײכסזיניק, לײכסלעביק באשעסעגיש, װאם אויף איר װאנדערונג האס זי זיך באגעגנט סיס א״נעם םון די פײנססע אריסטאקראסן סון דער דײטשער םלוכה און האט סון אים א קינד — דאם איז אונזער ױסף זים-אפענהײמער. קײנער װײםט םון דעם נישט. אז זים איז נישס דער זון םון חזנדל און שפילמאן אפענהײ• מער, װאס האס שסענדיק ארויםגעװיזן פיל ליבע און צערט• לעכקײט צו זײן םרוים קינד. זים װערם אויםגעהאדעװעס םאר א ײד. דאס פארםאלק אפענהײמער. און אויך דער פעםער רבי גבייאל, האלטן שטיענג דדם סוד. זיס אמתער םאטער איז א באדיםטער קריגס־מארשאל. ער האט אבער א שלעכטן םוף — אן אנזאג אויםן שפעטערדיקן גורל םון זײן זון — נאך א סך גלענצנדיקע נצחונות םארלירט ער אײםאל א װיכ• סיקע שלאבט, װערט דערםאר נעמשפט אין קריגם״געריכס, סארלירט ראנג און טיטל, װערט םארטריבן םון לאנד און (הם״ח קיצור הדבר: פײכטװאננער שטעלט אונז סאר זיםן װי א םענטשן סון גאר א נידעריקער םאראלישער מדרגה. און דאך םירט םײכסװאננער דװקא דורך זיםן אוים זײן אײגנאר• סיקע, אריגינעלע אפאלאגיע םון ײדישקײט. מען םוז אבער זאגן, אז דערגרײכן טום ער דאם, ארויס• גײענדיק םון א פארטיקן אורטײל. נאך אײדער עס האט זיך בײ אים אויםגעםורעמט קינםטלעריש זים בילד, איז בײ אים שוין געװען פארטיק אין נעדאנק די הנחה. אז ײדישקײס איז העכער םארן קריםטנטום, און דער טיפ ״ײדי איז םאראליש העכער םארן סיפ ״אײראפעער׳. דעריבער איז ער שוין לכתחילה געגאנגען זוכן אין דעם זיםן, װאם זײן געשטאלם האט־ זיך גענומען בײ אים אויםשטעלן לויט די שילדערונגען םון זים דײטשע בני־דור, די םארבארגענע םונקען םון יידיש• קײס. זיס איז םאר אים אין דעם פרט געװען נישט קײן בא• װײז, נײערט מער נישט אן אילוססראציע. אין קײן באװ״ז האט שױן די הנחה םאר םײכסװאנגערן זיך נישט גענויסיקט. און עם איז נאסירלעך נישט צו פארלאנגען, אז א קונםט־װערק זאל אונז געבן לאגישע אדער היסטארישע באװײזן צו א װאסער עם איז הנחר״ גענוג, אז עם װײזס, וױ אין אונזער םאל, װי אזוי אס דער אורסײל; ,ײד איז מאראליש העכער