Literarishe bleter · 1928-10-26 · 43 (26.10.1928) · p. Seite 851

851 .ל י ר ז ר ן ר?ז ז נ<וסור 43 ןא דער ערשטער און לעצטער שאפער פון א ױדאיסטיק אויף פויליש (הילאוי־-הלל נוסבויס) ה• װילטשינסהי/טשענםטאכאװ שוין געפרײדיקט אויף פויליש, געװען מיטגרינדער פון דער הברה לומדי-תורה בײ דער טלןןמאגקער םינאגאגע, װעלכע הןןט אינטערשסיצט ױנגעלײט, װזןס הןןבן געװאלט שסודירן יודאיסםישע װיסנשאםטן און ױך װידמען לערערײ, ער איז אויך נעװען לאנגיןןריקער םארזיבער סון ערשטן האנדלס• ןןנגעשטעלטן-םארײן אין װארשע. אלם אײדעם םין באקאנטן װארשעװער משכיל און העברעיםט, משה טאנענבוים. הןןט נוסבױם גאר םרי באקומען א ביטריט בו די אינטעליגענטערע קרײזן אין װארשע אין מיט דער ב״ט אלײן געװןןרן אײנער םין די פירער םינם פראגרע• סיװן ײדנטים אין פוילן. לויס זײנע אנשוייננען — אן אסימי• לאטןןר, הןןס ער ןןבער נישט ןנגעהערט בים שפעטערדיקן מיאוםן טיפ םין די פוילישע דעגענעראטן. װןןס האבן זיך גע• ריסן בום שמר און געפרײדיקט נאביןןנאלן זעלבסטםארד. נןןר געגאנגען אין די דרכים םון מערב-אײרןזפעישן יאהידישן טיפ, װןןם הןןט געװאלט זײן אי א גוטער בירגער פון לאנד, אי בלײבן א רעליגיעזער-רעםארסירטער ײד. אין זײן אסימילאטא• רישער סארבלענדק״ט האט ער;ןבער ערנסט געמײנט םײ מיט זײן ײדישקײט, סײ מיט זײן פו־לישקײט און גענלויבט בו קענען בינויספארן די דאזיקע בװײ זאכן. נאך אלם ױנגע־מאנסשיק. אין די פערביקער יארן פון םןןריקן יןןרהינדערט, איז דערשינען ניסבוימם א חיבור אויף דײטש ,דער תלמוד און זײן װיכטיקײט׳. — אלס ענטםער אויף ביכנערם באקאנטן פאסםלעט ״דער תלמור אין זײנער ניכטיקײט׳. — װעלכן נ. האט באארבעט לויט די נאסיבן םון זײן שװער. אין י. 1859 הןןס נוםבוים ביזאמען סים חײם זעליק םלאניםםקין אין אײזענבערגן זיך באמיט בײ דער מאכס װענן א דערלויבעניש ארויםבוגעבן די ערשטע העברעישע בײסשר־םט אין װארשע .יהודיד.'. שפעטער האט ער אויף די שפאלטן םון .הבסירה׳ געפרײדיקט און געקעמסט פאר אויס• לערנען די פוילישע ײדן פויליש אין איבערנעמען זיך מיט דער פוילישער קילטיר. נאך רןןזענס טוים איז דערשינעי נוםבויםס אן עלעגיע .קול נהי׳. ער האט אויך םון בײט בי• בײט געשריבן אין דער .איזראעליסא׳. נוסבױמס דירה אײף דזיעלנע איז נעװען א בענטער םון דער פו ליש׳ײדישער אינ• סעליגענץ, א מין סאלןןן, א טרעף־פינקס פון די װארשעװער יאהודים. דארט האט זיך געטראםן דער רעדאקםןןר םין ,הבםירה׳ — םלאניססקי' מיסן רעדאקסאר םין ״איזראע יטא׳ — םעלטין, דער העברעישער איבערזעבער םון םלןןװאבקיס .דזשומע׳ מיטן ױגגן נןןך נחום סאקאלאװ, בכלל םלעגן דארט זײן אלע, װאם הןןבן געהאט א חוש און אינטערעם פאר קילםור־םראגן. קײן ביטריט האט בלויז נישם געהאט דער רע• דאקטאר םון דער אײך-מיסײדישער .װארשעװער ײרישער בײטונג׳, דער זשארגןןניסט גלאםשסערן. ערשט אין די לעבטע פוםבן יאר םון זײן לעבן האם נוםבוים זיך דערװײסערט םין אקטיװן, געזעלשאפטלעכן לעבן און זיך אינטענםיד גענומען בו ליטערארישע שאםיננען, דורכי גענוםען מיט דער ערנםסער בװנה בו שאםן, לויסן דײטשישן מוסטער, א ױדאיםטישע ליטעראטיר במשך םין אן אנדערטי האלבן בענדליק יןןרן האט ער ןןנגעשריבן א רײ היםטןרישע די עמאנביפאביע םון די םערב־אײרןןפעישע ײדן הןןט נעגעבן דעם ײדנםום א נײעם װיסנשאפט־בװײג, די אזוי■ גערופענע יודאיק אין אײרןןפעישע שפראכן. דער דעמןןלםיקער רענעםאנס הןןט ארויםגערוםן בײם ײדנטים נײע שאפונגס־כחות. עס שאםן אזעלכע םוםחים, װי בינז, גײגער, םרישלענדער, שטײנשנײדער א. א.. װעלכע בארײכערן די ײדישע װיסנשאםס םיט םינדאםענטאלע װערק. נישס אזוי םריכטבאר איז געװען די עמאנביפאביע םון די פוילישע ײדן. די סיבות דערםין זענען שוין ןןנגעװיזן געװןןרן אנדערשװי (.ליםער. בלעטער• נ. 20, 1928, — ,פרוװן בו שאםן א פײליש־ײדישע בעלעםריס• טיק*). די פוילישע ײדן קענען זיך מים אזעלכע לפי־ערכדיקע טאלאנסן, װי די דײטשישע, נישט באריםען. די ױדאיק אויף פויליש איז עד־הױם געבליבן אין די װיקעלעך. זינם דעם ןןנ• הויב םון י׳ה זענען געמאכט געװןןרן פרוװן בו שאסן אזא װיסנשאסט, געבליבן איז זי ןןבער שסײן בײם ןןנהויב. אײנבלנע םחברים נןןר הןןבן געשאםן א־ינבלנע שװאכע חיבורים אויף פויליש. אײנע םון די םימפאטישםסע געשטאלטן אין די קיײזן םון דער װארשעװער עםאנביפירסער אסיםילאביע אין דער בװײסער העלםם פון י׳ה, װעלכער הןןט געשטרעבט אוים• בובעסערן דעם מבב םון די פוילישע ײדן און געפרוװט עס רעאליזירן דורך םילאנסראפישע םעשים און ליטערארישע שאסונגען, כאטס שװאכע, אבער אויף א *רײסערן םארנעס, איז בלתי־סםק הילארי-הלל נוםבוים. געבױרן אין װארשע, ד. 27־סן אפריל 1821 בײ שטארק סרוםע עלםערן, איז נוסבויםען אויסגעקומען בו סירן א שװערן קאמף אין זײער שסוב, ביז מ־הןןט אים דערלויבס ארײנבו• טרעטן אין דער דעמןןלסיקער װארשעװער ראבינער־שול. דןןרט הןןט ער זיך ארויסגעװיזן אלם זײער םעיקער און סלײםיקער שילער און די שול געענדיקט נאר ױננערהײם מיט אן אוים• בײכנונג. נןןכן ענדיקן די ראבינער־שול, האס ער זיך גענומען בו לעיערײ און עסלעכע יןןר אנגעסירט מיט א שול סאר ײרישע קינדעי, א מין רעםארמירט חרר. באלר װערט אבער אויפסערקזיןם אײף אים דער דעסאלם זײער פאפילערעי װאר• שעװער םילאנסראפ. דער באנקיר מאטיאס רןןזען, דער גרינ■ דער םון א סך װארשעװער סילאנסרןןפ־שע געזעלשאםםן. און אנגאזשירס נוסבוימען מיטבוםארװאלטן מיטן זקנים און יתוסים• הויז אויף װןןלסקע.גאס. װעלכעם רןןזען הזןם געהאט גענרינ• דעם אין נעװען דארט פרעזעס. אין י. 1865 נאך ראזענם םויס, האט נוסבוים אינגאנבן איבערנענומען די אנסירונג םון דער אנשםאלט און געװארן אױך ראזענס שטעלפארטרעטער אין דעם הויפם-אײםזיכםס־ראט איבער די םילאנטראפישע אינ• סטיםוביעם אין קעניגרײך-סוילן. נוסבוים האם אנםײלגענוםען אין דעמאלטיקן געזעלשאסט• לעכן לעבן םיז װארשע. װעלכעם הןןט, זעלבםטםארשטענדלעך. לויםן בײםגײםט, שםענדיק געהאט א שטארק-סילאנטראפישן אונםערשלאק. לאננע יאין איז ער געװען פרנם אין דער װארשעװער קהלה. געװעי דער גרינדער םון א םאדערניזירטער שול אויף נאלעװקעס, װו מ׳הןןט געדרשנט אויף דײטש, גע• גרינדעט שפעטער די שול אױף דאנילןןװיטשעװםקי, װו ם׳האס