Literarishe bleter · 1928-10-26 · 43 (26.10.1928) · p. Seite 852

43 זא ייװױריױ 852 טישע חלועה׳געבן און ענלעכע, םארעלםערטע זערעםןןניעס. אין ״י א ק ו ב א י ז ר א ע ל ע װ י ס ש׳ (1885)—א רןםאן פון ײדישן לעבן, הןןט נוםבוים געםרווזט בו געבן א פוםטער םון ײדישן לעבן לויט זײנע ןןנשױונגען און געשםאק. ענלעך װי אין ״לעןןן און לײב׳ דרײט זיך דזן די םא• בולע בװישן בװײ ײדישע םאסיליעס, א םןןרטגעשריטענער און פרומער, און װידעראסאל נישט עקסםרעםע, װײל נוםבוים הןןס פײנט געהאט עקםטרעםען. די פאמיליע איזראעלעװיטש איז אן אםימילאטןןריש־םרײזיניקע. דער ראש אירער, דער באנקיר יאקוב, איז נאך דערװײל קעגן געםישטע חתונות םון ײדן און קריםטן וכדוםה װײטגײענדיקע רעפןןרםען. דערװײל האלט ער זיך נאך אינם באקאנטן ראש-השנה—יום-ביפור׳ײדישקײט. די בלאםבערגם װידער זענען פרוס, ןןבער נישט חסידיס, נןןר םתנגדים. דער אלסער בלאסבערג לןןזס זײן זון לערנען א חוץ רעליגיעזע לימודים אויך װעלסלעכע זאכן און זײן זון, כןןםש נאך אין א קאפןןטע, פארנעמט זיך סיט כעמישע עקםםעריםענטן. בײדע םשפחות װוינען אין נןןענססטער שכנות, הןןבן אבער מיט זיך קײן םגע-ומשא נישט, װײל בו-גרוים איז די םחובה בװישן זײ. די איזראעלעװיטשעס פײנען, אז די בלאם־ בערגס זענען װילדע םאנאסיקער, מזנסשן ןןן באנעםונג און קולטור. די בלאםבערגם װידער זעען אין די איזראעלעװיטשעס. מיס זײערע אויסשטודירטע זין און בײ װעלכע עם קוםען זיך בונויף אפילו קריססן, גאנבע םשומדים. דער אלטער איזראע■ לעװיטש שטרעבט בו נעמען אן אײדעם םאר זײן אײנביקער געבילדעסער טאכטער דװקא א בחור פון אן ןןרםןןדןןקסישן הויז. נןןר שוין אן אויםגעקלערםן, כדי אזוי־ארום בו דערנענטערן די בװײ פרעםדע שיכסן בײ ײדן, די פרןןגרעסיװע און םרוםע. דןןם גיס זיך אים אײן. דורך א בוםאל באגעגנס ער דעם ױנגן בלאםבערג אין אויםלאנד און דערזעט םאר זיך א געבילדעסן, אינטעליגענטן מענטשן. װעלכער װערט דערנוןך זײן אײדעם. א גרויםער חםרון םון ״יאקוב איזראעלעװיטש׳ איז זײן פןןרם, םטיל און שפראך. ער איז בעבויגן, לאנגװײליק און םול מיט רעזאנירן, באטראכטונגען, די טענדענץ איז אזוי בולט, אז םיט םי קען מען עם איבט דערלעזן בום סוף. אין די יןןרן 1890-1885 הןןס נוםבוים פארעםנסלעכם א םינפבענדיקע .געשיכטע פון ײדן׳, באארבעט לוים פארשײדענע קװעלן, דער לעבסער באנד איז געװידםעט דער געשיכטע פון ײדן אין פוילן. נישט געקוקס אױף סיל חםרו■ נות. איז דער דןןזיקער באנד געװען דער ערשסער ערנםטער פרוװ בו געבן א אלגעמײנעם איבערבליק איבער די געשיכטע פון ײדן אין פוילן םון די עלטססע בײטן ןןן ביז דער בװײ• טער העלםס פון סויריגן יןןרהונדערס. די לעבםע פארעפנכלעכסע ארבעט נוםבױמס איז געװען אין יאר 1893, א״יודאיססישע פירער׳ — ״פזשע■ װאדניק ױדאיסטיםשני׳, װעלכער נעפט ארום א קורבן קורם םון ײדישער רעליגיע אין העברעישער ליטעראסור. נאך נוםבוים׳ם סױט. אין נןןװעמבער 1895, איז געבליבן אין כתב-יד א פויליש װערק װענן דערביונג .א ו נ ז ע ר עמיל•—.נאש עמיל׳. נןןכמאכונג םון זשאן זשאק רוםןן. די בלומען, װעלכע נוסבױם הןןס געזײט, זענען ןןבער נישט אויסגעגאנגען אזוי, װי ער הןןט עם זיך געװאונשן. זײ• ענדיק אלײן א געסרײער ײד, זענען זײנע זין קײן ײדן נישט געבליבן. װער עם זאגט .א׳ םוז איך זןןגן .ת/ הןןבןזײ טאקע געבויגן די קאנסעקװענבן פון דער אסיםילאביע און אינגאנבן אװעק םון ײדנטום. אײנער איז דער פרןןסעסןןר הילארעװיטש סון לעמבערגער אוניװערזיט.ז דער בװײטער — דער באקאנטער אמןןליקער פאנאטישער אסיםילאסאר, ד״ר הענריק נוסבויס. און כמו-בעלעטריססישע, דידאקטישע װערק, װעלכע זענען כםעס די װיכטיקסטע און אײנביקע קולסורעלע שפורן, אז אין פוילן האט אמאל עקזיסםירט אן ערנסםע אידעןןלאגישע אסימילאביע. אין י. 1880 איז דערשינען נוסבױמס .נ א ט י ב ן ס ו ן א װ ע ס ע ר א ן׳ — .ז־ טעקי װעםעראנא װארשאװסקיעי גמיני סטאראזאקןןנניך״. אין סופבן קאפיטלעך. אויף הונדערס זײסלעך באםיט ער זיך בו געבן אן איבערבליק איבער דעם םבב פון װארשעװער ײדנסום: װעגן די שיכטן םון דער ײדישער בא■ פעלקערונג, װעגן אלטן און ױנגן דורז װעגן דער גםינע און אירע אינססיטוביעס, װעגן רעפארמירן דאס ײדישע לעבן וכו׳. אין י. 1881 זענען דערשינען זײנע ,היססןרישע םקיבן פון ײדישן לעבן אין װארשע׳ — .שקיבע היסטוןריטשנע ז זשיביא זשידוװ װ װארשאװיע׳ — א געשיכטע פון ײדן אין װארשע. דאס איז געװען די ערשטע ערנסטע ארבעס םון דעם מין און אין א ברײטן םארנעם. אין י. 1883 הוןם נוסבוים םארעםנסלעכס א רעליגיעז• געזעלשאססלעכע סטודיע .ל ע א ן א ו ן ל ײ ב׳, װעלכע איז א המשך םון זײן פרןופאגאנדע בו רעםארכירן דאס ײדישע אלטםיענקישע לעבן, װ$ןס ער הןןט באגינען אין די ,נאסיבן םון א װעסעראן׳. אין דער סארם פון א דיאלאנ װערט גע■ פירט א פאלעמישע דיםקוסיע װעגן דער נויטװענדיקײט פון באנײען דאס ײדישע לעבן. און געפירט װערט זי בװישן בװײ יינגעלײס מים דעם זעלבן נאמען נאר פין װעלכע דער חסידיש־פרומער בחור איז געבליבן בײ זײן ײדישן נאםען — לײב. בעת זײן אפאנענט, א פרןןגרעסיװעי אױפגעקלערטער אסיםילאטאר האס אים שױן געענדערט פין לײב אױף לעאן. םײ לעאן, םײ לײב זענען נישט קײן עקסטרעמע םאנא• טיקער םין זײערע ןןנשוױנגען. בײדע שטײען זײ אויפן שטאנד■ פונקט םון רעליגיעזן ײדנטום אין נישט נאביאנאלן. דער אונטערשיד איז אין כםות אין איכות. דער אויפנעקלערטער לעןןן װיל אפשאפן אלע יענע דינים און סנהנים, װעלכע זענען אפגעלעבס און נישט מער עקזיסטענץ־בארעכםיקט. פארקערט, זײ זענען בלויז אבן־נגםם אויפן װענ םון ײדישער עמאנביפא• ביע אין גלײכבארעכטיקונג. דורך א ראביאנעלער בילדונג װיל לע$ן מכלוםרשט םארבינדן די בװײ קעגן־פאלוסן פון רעליגיע און סרזןגרעס. לײב באשטײט אבער אומבאדינגט אויםן׳/קובו של ײד׳, ער האלט אן אלע דינים םון שולחן־ערוך, כאטש זײ דאכסן זיך בו זײן אומנויטיק, אויס מורא, אז אויב מ׳װעט אפשאםן דעם גדר, װעט זיך דער גאנבער בנין סון קיום־האומה בעםאלן און סיװעט בלײבן א חורבה. די דיםקוםיע בװישן לעאן אין לײבן איז נישט קײן אבסטראקט־םילאזאפישע, זי װערם געפירט אויםן סמך םון היםטארישע טראדיביעס; בײדע בדדים קעםפן פאר זײער שטאנדכינקט, זענען זיך סומך אויםן וזלםוד און רבנישע װערק. לעאן באװײזט זײן קעגנער, אז דןןס רוב דינים אין מנהגים, װעלכע זענען אמןןל ארויסגעריפן געװארן דירך לעבנם• באדערפענישן אין דעריבער געװען בארעכטיקט, האבן מיט דער בײט פארלוירן זײער באדײט אין נובלעכקײט. זײ לײגן זיך דעריבער װי א שװערער קאשמאר אויםן נײבײסיקן סא• דערנעם ײדנטים. לײב אבער װיל נישט אפטרעסן סון די 10990 דינים, װעלכע עס אנסהאלט דער שולחן־ערוך אוים םורא. אז אויב מ׳װעט זיך נעמען רעםןןרמירן דאם ײדישע לעבן, אנהויבן מאכן פארלײכסערוננען, װעט עם דערנײן ביז כפירה בעיקר און אינטערגאנג םינם ײדנטוס. דעריבער איז לײב נישט מסכים בי פארלײכטערן די דינים װעגן כשר אין טריפה. װעגן אפ־ שאפן דעם שולחן־ערוך, װעגן רעםארמירן דןןס דאװנען, קירבן פ:ח א־; םיכות ביז אויף בװײ סענ, ןןפשאפן דאס ־איסעםטע•