Literarishe bleter · 1928-10-26 · 43 (26.10.1928) · p. Seite 839

839 ייסןךןוױן ויוסןו 43 זא אין אלע שסראכן א כםדרדיקן אױסקלער״קאמף. דורך קלוגע און שײנע געדאנקען. ארויםגענוםען םון די ײדישע הײליקע םםרים, םסארען זײ זיך דו באװײזן. אז .די װעלטןןנשוױנג םון תלםוד״ ןןדער אז .די עםיק םון דער יהדות* איז לא די װןס נישם גידעריקער, גןןר אסשר נןך העכער םאר דער װעלס• ןןנשוױנג ןןדער םאר דער עםיק םון קריםסנסום. ןןדער זײ װײזן אויף, אז דןןס גוםע, װןןם די קריסםן סארםןןגן אין זײער קריםםנםום, שםאםם םון ײדישע מקורים. װןןס איז שײך דןןס ײרישע סןןלק אין לעבן, םיען זײ זיך דורך שילדערן אױסגע־ בײכנטע ײרישע טיםן בו באװײזן די שײנקײט םון די ײדישע םידות און םון ײרישן שםײגער. די שלעכסע םידות װידער, װןןס םען װארםט אויף די ײדן, םטארען זײ זיך צו דערקלערן דורך דעם דרוק סון גלות און נוים, די אחריות דערםאר װארםן זײ ארויף אויף די קריםםלעכע םאכםהןןבער, װןןס הןןבן דורות• לאננ געהאלטן ײרן אין םינםסערניש און אין ןןרעםקײם. גןןר אויף אן אנדער װעג גײט בו בו דער אוןןלןןגיע םון ײדישקײם םײכםװאננער. אין זײן רןןםאן װײזס ער כםעט נישם קײן אײן לעבעדיקע ײדישע געשםאלם, װןןם םען זןןל זי קןןנען ןןננעםען װי אן אידעאל־סים םון א ײדן. אידעאליםםיש געשילדערם איז נןןר דער אלםער מקובל, זיס םעסער, און אײן יונג מײדל, זים סןןכםער. ןןבער בײדע געשםאלםן זענען בו• װײט סון אלםעגלעכן לעבן, זײ זןןלן םאר זיך, װי לעבעדיקע םיםן, קןןנען דינען םאר א סיקח װי םײכםװאנגער װי מוסטערן סון ײדישער םןןראלישקײס. די דןןזיקע געשטאלטן הןןבן זײער װערם אין רןןםאן נןןר אין בוזאםענהאנג מים די איבעריקע לעבנס־נענסערע העלדן, װי װײם זײ קןןנען דינען. אזוי־בסזןןגן, די רעאקסיװן אויף בו אנטסלעקן די אײגנשאםםן םון יענע. דער עיקר, װןןם שײך דעם הויסטהעלד זײנעם. זיםן, סרוװם גןןר םײכםװאננער נישס אסלײקענען די באשולדיקונגען םון די דײסשע כרןןניקעס און פלוגבלעטער קעגן אים זים איז סאקע געשיל• דערם אין זײן װירקן װי אן עקםסלואםאסןןר, א בלוסבאסער, װןןס װיל קײן זאך נישם װיםן, חוץ זײן ריװח און באסרידי• קונג םון זײנע גלוכטן. ער הןןם סאקע בדלות געשםעלם דאס לאנד. בכרי ןןנבוםילן זײנע אײגענע קעשענעם און בו זעםיקן דעם הערבןןגם תאװת, הןןט זיך טאקע געלןןזס םבזה זײן םון יעםװעדן קריסםלעכן הויםםאן, װען דןןם הןןט אים געלוינם, הןןט אלײן געלעםסערט און געסרןןםן םיט די םיס זײן ײדיש• קײס. סוסטע גאװר און באריםערײ זענען געװען די הויסם• מןןםיװן םון זײן טיעכץ, זײן שסיץ״אידעאל איז געװען ארוים• בוקריגן םון קײסע־ אן אדלס-סאםענם, נדי בו קןןנען װערן עםנסלעך און לעגאי באשטיםס םארן סרעזידענט םון מיניםטןןרן• קאבינעם, װאם ער איז דןןם שוין סאקםיש געװען. דערבײ איז ער געװען לײכסזיניק און עגןןיםטיש אין זײגע באבױננען בו םענסשן, א סוםסער םןןדע-םענטש און קלײנלעכער בעליתאװה. און איבער אלץ א בעל-חשבון. סון די תאװות און מיאוםע פעשים םון העיבןןג ביס ער ארויס נובן סאר זיך. ער סירס אויס םאקטיש די רןןלע םון א שאנד־םעקלער. אױף אײנבוהיםן דעם הערבןנם גענןןד, שסעלם ער אים בו םרויען סאר זײן באדארף (אםת, קריםםלעכע גרויםע הארן װןןלסן זיך אױך נישם ןןסגעזןןגט סון דעם כבוד בו באדינען דעם קרױףסרעגערס תאװה). דער תשבון איז בײ אים איבער אלץ. ער סארקויםס דעם הערבןןג אםילו דןןס מײדל, װןןם, חוץ איר קערסערלעכער שײנקײט, הןןט ער, זיס, אין איר געשסירם א גרױםן אינסע• לעקסועלן כח. ןןם דןןם מײדל הןןט ער, ןןן א סך איבערבוקלערן, איבערגעענםפערט דעם הערבןןג. װןןס ער אלײן האלס ןא׳ם פאר א חיה״רעה. זןןגער סון נײע בײםן. דןןם לעבן סון יוםף זים איז געװים פאר זיך, ןןן שום זײסיקע בוסובן, ןןם אזוי װי עס װערם דערבײלם םון דער בײט־כרןןניק, א שפאנונגסםולער רןןסאן, און אן עפיקער װי ליןןן םײכםװאננער הןןם געװים געקןןנט םון אט דעם שסןןף בוגעבויגן װערן און אים אויסםורעסען בו א גרויםן קונםטװערק. אין דעם סרט איז נישסןן װןןס םאריך בו זײן, — די ק־נסםלערישע םעלות םון װערק. די עפישע געשליםנקײם סון דער סרםים־שילרערונג, דער אױםגעהאלטענער הארםןןנישער אויםבוי םונם גאנבן, זענען ןןםן םאר איםלעכן לײענער מיט געשמאק. סײכםװאנגער הןןט זיך ןןבער נישם באגנוגנס מיט אט דער ןןביעקשיװ׳עפישער באהאנדלוננ םון דעם שםאף. ער הןןם געזוכם אין אים א סיםערן זין און בוזאמענהאנג, ער הןןט געפרוװט מים זײן הילף זיך ארןןפבולאזן אין די אפגרונטן םון געשיכטע, ער הןןם געהאם דעם םוס ןןנבורירן אײנעם םון די םודות םון דער אײראסעישער םענםשה־יט, װןןם זי פלןןגט זיך םים אים ארום העכער םויזנם יןןר און קןןן אים נישם בײקו• פען—דעם סוד םון אײביקן ײד, די פרןןנלעם םון .שןןף בװישן די זיבעביק װעלף*, דעם יםוד םונם קיום םון ײדישן םןןלק בװישן די אוםות. אין דעם רןןםאן .ײד זיס* גײס בוגלײך מיס דער עסי• שער שילדערונג םונם העלדם לעבן און קאםף, אומעטום םאר• קניסט און סארפלןןכםן דערמיט, אן אײגנארטיקער אײנגעשסאר• םער, פארעקשנסער װכוח בװישן ײדישקײס און קריםםנםום, אן אויםםערלישע, אויסנאםלעכע אסןןלןןניע. א לויבגעזאנג דער ײדישקײם. יוםף ז׳־ס, דער םיל גערימםער און םיל געשןןלטענער מיניםסער םון דײםשן הערבןןג, װעים נישם-װילנדיק אלײן א םיםבןןל און א התראה, א סימבןןל םון יענעם כח, װןןס ײדן זענען געװוינס בו רוםן .דןןם פינסעלע ײד*, און א התראה פאר יענע ײדן. װןןס הןןבן די העזה אין ןןם דעם פינטעלע בו סעלשן... דער װכוח בװישן קריסטנטום און ײדישקײס איז, װי באװוםט, אן אלםער, און ס־איז גןןרנישט^ םןןרויסבוזען קײן סוף בו אים. און סוף־כל׳סוף הןןבן שוין א םך ײרן, גראד םונם נײעם קלוגן דור, זיך אינגאנבן ןןפגעזןןגם םון אים. בײזן װילן און םארשטאכענע אױגן קןןן םען דען אסילו מיס דער קלוגססער לןןגיק און םים די באשײנפערלעכםסע ראױת ןןפ• װענדןז װןןס הןןם אזא סיקח, װי ליןןן סײכםװאנגער, געהאם זיך ארײנבוםישן אין ןןט דעם װכוחז מוז סען ןןבער מודה זײן, אז די עבם אסןןלןןגיע איז זײער אן אינםעיעסאנסע און ןןרינינעלע. קײן אײנער םון די ײדישע שרײבערס, װןןס הןןבן םארסײדיקס זײער אםונה און זײער סןןלק, הןןבן דןןם נישם געסון אויף אזא שטײגער, װי םײכסװאנגער. אין דער ליםעראטור םון די אײרןןפעישע םעלקער, םײ דער טעןןלןןגישער און םײ דער װעלםלעכער, אױ ןןנגענוםען װי אן אפת, װןןס נױסיקס זיך אםילו נישם אין קײן באזונ• דערן באװײז, אז קריםטנטום איז א טרים םןןרױס לגבי ײדיש• קײס אין ענין םון רעליגיע און מןןראל. די אידעען םון קריםםנ• טום, אױב זײ זענען אסילו געדרונגען םון די אידעען םון די ביבלישע נביאים. זענען זײ דןןך, לויס ןןם דער םײנונג, א העכערע םדרגה, און די םענטשן, װןןם םירן כלוםרשם זײער לעבן לוים ןןט די אידעען, שסײען העכער םאר די םעםיסן — די ײדן. לא די װןןס אינטעלעקסועל, נןןר אויך םןןראליש זענען זײ םײנער אנטװיקלט. םאראן געװיםע מןןראלישע השגות, װןןם ײדן זענען זײ גןןרנישט םםוגל תוםם בו זײן. קעגן אם דעם םןןרורטײל, װןןם אויך די בעםםע אײרןן• סעער זענען םון אים נישט סטור, םירן ײדישע שריםטשסעלער (ס1ף קײס)