Literarishe bleter · 1928-10-26 · 43 (26.10.1928) · p. Seite 838

4$ תא ליסןרוריזו בלעטער 838 עם איז קלןןר, אז אזא ײד װי זים הזןט געפיזט ארום• ריםן א ביסערע שנאה גי זיך אין אלע שיכטן םון דער 1א• םעלקערונג. די אונטערשטע קלאםן, די םויערן, די באלםעלןןכעס אין קלײנבירגער, האבן אים פײנט געהאט, חוץ דעם װײל ער איז א ײד, דער עיקד דערםאד, װײל זײ האבן אין אים געזען די פיאװקע, װאם זויגט בײ זײ אויס די דפיס. די גרויסע סוחרים און אינדוםטריעלער הזןבן אין אים געהאט א פארבי• פענעם קאנקירענט, װאם אויב ער האס זיך גענוםען בו אײנעס, איז שוין יענער קײן גאנבער פון זײנע הענס נישט ארויס. אין די אריםטןןקראטן, און די שסןןם־עלטםםע היןבן אים געםוזם, פארשטײט זיך. מקנא זײן איבעד זײן הבלחה, איבער זײן נדולה און סאכט. די אײנציקע שטיבע זײנע איז געװען דער הערבאג, װןןס האט זיך נישט נעקאנט באנײן אן זײן עזנה און זײן פינאנסיעלער םירינג. זןעער פארס הןןבן די שונאים סוף• גל־םוף באװיזן אונטערבונראבן דעם בוסרוי םון הערגוןנ גו זײן ײדישן ױעץ. זים הןןט דןןס באלר דערשםירט און הןןס גענומען מאכן הכנות אריבערבוסעקלען זיך גוזאמען מיס זײן עשירות קײן אױסלאנד. אויף בו בארייקן זײן חשש, הןןט דער הערבאג אים ארויסגעגעבן א געחתמעסן םאפיר, ױאס לוים דעם װערס פין זיסן לכתחילה ארןןפגענומען יעסװעדע בא• שולדיקונג םײ םאר דעם, װאס ער הןןט געטון. םײ םאר דעם, װאם ער װעס נאך װען־עם־איז םון. בשתיקה ןןבער הןןם ער אונטערגעחתםעם א באפעל אים בו ארעסטירן. דער דןןזיקער באסעל האם געדארםט אויםגעםירם װערן אין יענעם םןןג, װען קאדל אלעקסאנדער האס זיך געריכם ןןפבוםןןרן אויף באזוך קײן אויסלאנד. נאר דא האט געסראםן נןך אן ערגערע זאך םאר בײדע געװעזענע גיסע פרײנס. דעם 12״סן מערץ 1737 האט דער הערבאנ קארל אלעקסאנדער געכאפט אן אפןןפלעקםיע אין איז נעשסארבן. זיס בײזגינער הןןבן נישט געםאכט קײן לאנגע שהיות, און נאך אין דער זעלביקער נאכש הןןם מען אים ארעסטירס און אפגעסירט אין פעםסונג. ביזן 23־טן דעבעפבער האס זיך געשלעפט די אונטערזוכונג קעגן זיםן םיםן מײן אים בו פארםשפטן בום סויט. נןןר זים הןןס םארשסאנען גוס בו דעקן ױרידיש אלע זײנע מעשים, אזוי, אז מען האם אים נישם געקאנט כאפן בײ א סארברעכן, װאס דערםאר זןןל קומען טויט־שטרןןף. נאר די ריכטער הןןבן זיך נעשטיבט מער אויף זײער אײגענער קנאה בום אויפגעקוםענעם שר און אויף דער שנאה םון גאנבן םןןלק בום ײד און בום פינאנם-מיניםפער און הןןבן אים פארמשפט בום הענגען. דעד פםק-דין איז אויס• געםירס געװןןרן דעם 4־טן סענרואר 1738: פיס גרויס פאראד איז זים אויפגעהןןנגען געװןןרן אין א שטײג אויף אן אײזער• נער תליה אויף א פלאץ אין שםוטגארט. אט דאס איז געװען דער װונדערלעכער אויםשםײג און דער שרעקלעכער םאל םונם בארימםן הויף-םאקםןןר און געהײ• םען אויבער-םינאנם־דירעקטאי יוםף זים־אפענה־ימער. אזא לעבנסגעשיכסע װאלט שוין אלײן םאר זיך געקןןנס נענן גענוג שסןןף א קינסטלער בו מאלן און בו *שילרערן און א פםיכןןלןןג בו םןןרשן און בו דערקלערן. װי אזוי איז דןןם געקומען בו אזא דערהויכונג םון א געטןן־ײר יענע בײםןז װאס פאר א כח הןןט אס דער מענסש פארמןןגט, אז ער הןןם געקןןנס דורכברעכן אזוי םיל װענט און קריגן אזא םאכס אין א מדינהז דערבו נאך דןןם אײגנםיםלעכע, דןןם יחיד״נמינוריקע אין ןןס דעם ױסף זיס, װןןם לויט זײנע פאנירן און זײן גאנבן הילוך און שסײגער לעבן און זײן געשפאק און זײנע תאװת איז ער שוין גארנישט געװען קײן ײד— דער ערשטער אסיםי• לאסןןר בװישן דער דײסש־ײדישער גרויס־בורזשואזיע, דער ןןנ• זײנע װינער קרובים הןןם ער אױך באקומען זײן םוחרישע אויסנילדונג. ער הןןס בוערשט געפירס די געשעסטן סון עט• לעכע דרוס־דײטשע םירשטן און האט זיך ארויפגעארבעם אויף א שסיקל קאפיסאל. בוערשט ד.אס ער זיך באקענס אין קורארט װילדבאד מיטן פרינץ קארל אלעקסאנדער, װאס האס געהאס אויםזיכסן בו װערן הערבאג םון װירטעסבערג. דער פרינץ האט איס םקרב געװען, און זיס האס דעם פרינץ אויסגעהוןלםן מיט געלט םיט דער אויסרעכנונג, אז יענער װעט קריגן די הערבאגלעכע קרוין און װעס אים דעמאלם אפבאלן כפל־כםליס. און אזוי איז םאקע גע,זען. אין יאר 1734 איז קארל אלעק• סאנדער געװארן הערבןג םון װירטעפבערג, און זיס איז בא• שםימט געװןןרן סאר זײן געהײמען פינאנס־ראט, דןןס הײסט, סינאנס־םיניססער, און האם זיך באזעבט אין א גרויםארטיקן פאלאץ אין שםוטגארט. דרײ יןןר האס דער הערבןןנ רעגירט, און אין אס דער קורבער בײט איז זיס געװארן רײך און גרויס. דער הערבאנ איז לויט זײנע נטיות און רגילותן געװען א מיליסערםאן. עד האט זיך געהאט באטײליקס װי א קריגס• סירער אין מלחמות פון דײטשן קײסער קעגן טערקן און םראנבוױן. ער איז געװען באריםט מיס נבחונות און האט זיך דערםיס געגרײםט. איבט, אז ער איז אלײן געװארן א גע• קרוינסער םושל, האס ער געװןןלם באװײזן גבורות שוין אױף זײן אײגענעם חשבון. בוליב דעס האס ער זיך קודם-כל בא• דארסט באשאפן א גרױסע ארמײ. דערבו איז ןןבער נויםיק געװען געלט. און זיס הןןט פארשטאנען דןןס דאזיקע געלט בו שאפן. מיט כלערלײ קונבן הןןט ער געװוסס אויםבוזויגן דאס לאנד. ער הןןט די מטבעות פארערגערס, ער האט פאר געלט פארקויפט םיםלען און שטעלעס. ער הןןט ארומנעבאמט די בירגער םיט כלערלײ אפצןןלן, אז זײ האנן א קאפ נישס געקאנט אויםהויבן. אזוי האט ער געגעבן דעם הערבןןג די מעגלעכקײט בו בויען פעםטונגען, אײנבושאסן זיך געװער און אויסבוהאלטן א גרױסן חײל, גןןרנישט לויס די כחות פון דער קלײנער סדינה. אבער אויך אן זיך האט זיס נישט פארגעסן. א סברה, אז ער האט ארויםגענוםען םץ די אלע פינאנס־ ןןפעראביעם מער פאר זײן אײגענער קאםע, װי סאר דעם הער• בןןגס. חוץ דעם, האט ער געהאט נןןך גרױםע רװחיס פון האנדל םיט אײדלשטײנער, װײן און פערד. אלע װיכטיקע פןןםטנס אין לאנד האט ער באזעבס מיט זײנע מענטשן. אומעסום זענען פול געװען זײנע שפיאנען. אזוי אדום הןןט ער םארשטאנען בו זיכערן זײן פאזיביע סון אלע זײטן. חוץ די דאזיקע געשעפסלעכע פעלות, הןןט זים פאר• מןןגם נאך פערזענלעכע םעלות. ער איז געװען א פארשוין און א חכס, און מיט זײן גאנבן םהות און אויססיר איז ער גע• װען לחלוםין װײם פון א דעםןןלטיקן געטןן־ײד. געװײנלעך פלעגן רײכע ײדן זוכן בו באהאלסן פאר דער װעלט זײער עשירות. א ײד הןןס געהאט גענוג גרונס נישט בו װעלן דײםן די אויגן סון זײנע קריסטלעכע שכנים און דערװעקן זײער קנאה. א ײדנם רײכקײט הןןט םען געקןןנט נאמערקן ערשט דעמןןלט, װען מען איז ארײנגעגאנגען בו אים אין שטוב. גאר אנדערש הןןט זיך געםירט זים. ער הןןס ליב געהאט זיך ארויסבושםעלן םעשה גרױסער שררה. ער האט זיך געהאלטן א גרויסע דינערשאפט, זײן פאלאץ איז געװען אײנער פון די שענססע אין שסאס, ער סלעגט זיך קלײדן לויס דער נײסטעד םראנבויזישער סןןדע, מאכן כסרר בײ זיך אין פאלאץ בעלער און טעאטער-שפילן און םאסקעראדן, בכלל איז ער געװען לויס זײן גאנבן באנעםען זיך פון אויסנװײניק אן אריסטןןקראט, װי ער װןןלט ןןפגעשטאמט פון עכטן אדל־יחוס.