Literarishe bleter · 1928-10-12 · 41 (12.10.1928) · p. Seite 798

ליפןרןר• ין ויזוור 798^ ערשטער. װןןס ס׳הןןם געװיזן דעם בײשייל) ןננזנהױגן 1י לײענען די לעקגיעם אויף דײםש... דעמאלס. מיס 200 יןןר *וריק, איז דןןם געװען א סדי• אומף םון דער לעבעדיקער םאלקסשפראך, װןןם הןןם ערשס גע• קעמםם פאר אירע קולסורעלע רעכס, איבער דעם אוזוראאםן• רישן םויסן (לאםײנישן) לשון. הײנס בו טןןג בײ דעם םונאנדערװוקס םין דער דײםשער שםראך און פון איר קילסור, לײגס זיך סאקע פסעס נישס אויםן שכל, אז ם־איז אםןןל געװען א בײט, װען ם׳הןןס זי געהאלטן אין םןןדערביםער אין זי הןןס געסוזם םים געװאלם אויפבדעכן די םירן אין די םאלאנען סונם נאביןןנאלן לעבן. ןןבער ם׳איז דאך א היססןןרישער םאקס, אז אזוי איז אפןןל געװען. בײ קילםורעלער באבױנג בום לעבן םוז מען אזא םאקם נעמען אין דער היסטןןרישער ם ע ר ם ם ע ק ט י װ, און, אזוי גענומען, באקוםט ער באםײם אויך םארן איבםיקן דוד און םאר די קומענדיקע.׳ ער איז דער ןןנהײב םון שסרןןם, םין װעלכן ם־איז אויסגעװאקסן דער הײנםיקער ים. אז 1908 איז יןן א דאטע אין אונזער קולםורקאמף, הןןם מען אמבעססן געקענם זען סאקע אין טשערנןןװיץ גוםא, דעם 29-םן און 30-טן םעםםעמבער און דעם 1־סן ןןקסןןבער הײ• יןןר, בעת די םײערונגען לבבוד דעם בװןןנביק־יןןריקן יןןרםןןג פון דער ערשםעד קןןנםערענץ םאר דער ײדישער שםראך. ם׳איז געװען א נחת בי זען, אז ם״איז קודם־נל אן אמתער ױם׳םוב סאר ר י מ ע נ י ע ג ו ס א, — םאר אלע בא• שםאנדםײלן אירע: בוקןןװינע, אלםרומעניע, בעםאראביע• םים 20 יאר בוריק איז יןןזיםיװע באבױנג בו ײדיש געװען א קאטעגןןרישער אימפעראםיװ םאר דער ײדישער יןן• ליסיק אין דער בוקאװינע. דערמים׳ לזןזט זיך אױך םארענט• פערן דער בױניםטישער ןןנסײל אין דער דעמןןלםםיקער קןןנ• םערענץ, ןןבער דערינען, װןום די נויםװענדיקײס איז דןןרטן גע• קומען, אזויבוזןןגען, ס ו נ ד ר ו י ס ן און נישם םון אינעװײניק, הןןט זיך ןןםגעשפיגלם די שװאכקײס פון אונזער זאך אויף יענעם בןןדן. ם׳הןןם געפעלט די פןןלקםבאװעגונג. די ברײטע םאםן זענען געשםאנען סונדערװײסנס. די קןןגפערענץ איז געװען פמו װי אן אויםלענדישער םױגל, װןןם איז םארסלויגן אויף א פענבטער םון א סרעמדער שסוב. דורך א שויב הןןט דער םויגל ארײנגעקוקס אין שטוב ארײן, און דורך א שויב הןןם מען אים באקוקם םון אינעװײניק. איבט איז דעד ײדישיזם אין דער בוקןןװינע א םןןלקם• זאך. אין בעםאראביע איז ער דןןס נעװען נןןך םאר דער םלחםה. קײן אלטרומעניען איז ער םארםרןןגן געװןןרן םון די בװײ לענדער. ם׳איז דןן^ענטוזיאזם, ם׳איז דןן םײער. עפעם קוםט מיר םןןר, אז כ־הןןב דןןרט געזען מער פרישקײס, װי בײ אונז דןן... און ם׳איז געװען אן איבערראשונג און א דערםונטערונג םאר אונז, אוים םוילן געקוםענע, דןןם בילד םון א נײער טעריטןןריע (םיס א םיליןןן ײדן), װןןם איז בוגעקוםען םאר אונזער באװעגונג און סאר אונזער זאן. העי, איר םידע און ןןםגעשםאנענע דןן בװישן אונזז זײט װיםן: םון יענער זײט גרענעץ, אין דעם םארװןןרםענעם העק, םון װאנען ם׳קוםען בו אונז םון בײט בו בײט ןןן בלויז ידיעות װענן פןןגרןןםען און גזירות, איז אויסגעװאקםן אנײע קאםםםלוםטיקע שװעסטער-ארמײ פיט אויםלעב־לןןזונגען אויף די ,םארשאלטענע זװײשפראכיקײט׳, װןןס װערט גיך םארװאנדלס אין דרײשרפאכיקײט, לןןזס זיך אוים םים אסימילאסארישער אײנשפראכיקײס — ביוניםטישע גים• נאזיעס םיס דער פוילישער, רוםענישער, סשעכישער לערנ• שפראך< .נאש־פשעגלאנדיזם׳; פארלאםענטארישע .קאלןן׳ וכו׳ו אויף װיסל םיר איז באקאנס די ליסעראםור םון דעם פרןןבלעם פאר די לעבטע 20 יאר, קען איך םיך נישט דער• םאנען קײן אײן פאל, װעי די שונאים םון דער ײדישער שפראך אדער די םנװלדיקע ברואיס, װןןם ביען םון איר חױנה און גראבן גלײכבײטיק אונטער אירע װארבלען, זאלן הןןבן ערגעץ-װו געפרוװט בו מןןטיװירן זײער שסעלונג — מיס דער סשערנןןװיבער רעזאלוביע... םון דער טשערנןןװיבער רעזאלוביע װעלן זײ פאר זיך גןןרגישט ארויםרריננען! און זײ איז קײנמןןל נישט אײנגעפאלן בומאל בו פדוװן דןןס בו טון. ׳ די סשערנאװיבער קאנפערענץ איז בומןןרגנס נןןך דער לעבטער זיבונג םארשריבן געװארן םאר א ײדישיסטישע פרידה, — און אנדערש הןןבן אויף איר רי קעגנער פון דער ײדישער שפראך שוין נישם געקוקט. דער אימגליקלעכער .א׳ז מ׳האס אים תמיד ריכםיק געלײענט. הן פרײנט, הן םײנס. א קןןמיםיע פין 7 (איך האב דעם כבוד געהאם בו איר בו געהערן) האט די רעזאלוביע אויסגעארבעט,—געדענק איך די ארגומענסאביע פין ד״ר ח״ם זשיסלןןװסקי, װןןס איז געװען קענן ,די׳: אין אמעריקע װןןלס סען אזא נוםת נישט םארשטאנען. אין אמעריקע, מאלט אײך, איז םון ײדישיזם נאך קײן ןןנחײב נישם געװען — זןןל מען זשע נישט ןןפשרעקן די ,גענז׳... רײן טאקטישע מןןטיװן, הײסט עס. מומחים שםועםן. אז, גײענדיק אין סלחסה ארײן, םוז מען טאקסיק אויך אין זינען הןןבן. אין פלוג הןןט די סאק• סיק אויסגעזען םותר בו זײן די סטראטעגיע. זי האס ןןבער קײנעם נישס אפגענארם, די טאקטיק די דאזיקע — בו שפיביק איז זי םוף׳בל־סוף געװען. און אםװײניקסטן הןןט זי געקענט פארםירן אונזער אײנעם: דער אמת איז געלעגן אויבן-אויף, און םיר הןןבן איס אױף א רגע נישט אנגעװוירן פון אויג... אויף דער ספעביעלער זיבונג, װןןם די פארװאלטונג םון סשערנןןװיבער קולםור־םארײן ,מארגנרויס׳ הןןט דעם 1״טן אקסאבער ה. י. בונויםגערוםן לבבוד די געםט םון פוילן, הןןט אײנער א סוער אן ןןרסיקער (אן אלטער אדעסער בונדיסט) זיך אויםגעדריקט בזה הלשון: — הלװאי מ׳זןןל שוין םער נישט דארפן מאכן אזעלכע יובילײם... װאס איז די שמחה: פרןןקלאמירס דעס װערט םון דער ײדישער שפראך... הןןבן די דײטשן, למשל, אזא ױם-טובז אין בוזאמענהאנג מיטן אינהאלם פון דער גאנבער רעדע הןןס מען די געבראכסע װערסער געדארפם םארשסײן אין דעס זין, אז שוין בײט מיר זןןלן נישט זען עפעס אויםערגעװײג• לעכס אין אונזער באבױנג בו אונזער שפראך. חוץ דעם הןןט פון זײ ארויסגעקוקט א בענקשאפט נןןך דעם נןןרפאלן בו• שטאנד, װען דןןם פרןןגראס װעט ענדלעך שוין זײן רעאליזירט... איך הןןב דערנןןך פריװאט אויםמערקזאס געמאכם דעם רעדנער, אז גןןר נישט לאנג הןןס םען אין דײטשלאנד גע• פראװעט א ױם־טוב אין טןןג, װען ס׳איז געװןןרן 200 יןןר, זינט ם׳הןןט אין לײפםקער אוניװערזיטעט (ם׳איז געװען דער