Literarishe bleter · 1928-10-05 · 40 (5.10.1928) · p. Seite 790

40 זא לסןרזריזז נל זסזר 790 געװאקסן די געשיכסע-סאקטן, זיך נישם געקענט •טעלן סיל העכער םון ע םתם-ביןןנראף. דעריעער זענען *רויסגעקוםען נישט םער װי געװײנלעכע געשיכטלעכע רןןםאנען, װו געשיכטע איז בלויז בעפירם אין א בעלעטריםטישן םןןום. פיר הןןבן דא אינגאנבן א סןןרװןןרלןןזט סעלד. די לעבסע דורות זענען דורך דער ײדישער געשיכטע ארויםגערוקס נעװןץץ אין םארשידענע לענדער בײ סארשידענע םיטואביעם, נרויםע, ןןנגעזזענע פערזענלעכקײסן, סיף ןןריגינעלע און גײםטרײכע, און געבן זײ אין זײער אספאססער אין דער ארוםרינגלונג פון זײער פאליסישער, געזעלשאססלעכער און פערזענלעכער אופנעבונג,— הײםס, אויסברענגען גאנעע תקיפות םון םארגאננענעם. רײכן לעבן. יעדע תקיסה, יעדער דור האט דןוך זײנע ל״װ סערזענלעכ• קײטן, װןןס אלדאם װיכסיקסטע, אינםערעםאנסססע, פערקװירדיק- םטע סון דער בײס װערט סארקערפערט אין זײ, װי אין דער לענענדע פיט יעקבם חלום: נאנץ ארץ-ישראל איז אױםגעװיקלס אין אײן שטיקל עדד און עם ליגס אים בוקאפנס. די ןןננעזעענע װיכטיקע סערזענלעכקײםן זענען אץ זײער דור, װי די םײל- בײכנם. לוים זײ קאן םען םעסטן דעם אסנעגאנגענעם װעג, און דעם װעג, װאם ם׳דארף גײן. מיר באםערקן איבט אין דער ײדישער ליטעראטור דעם דראנג נאך גרויםע װערק. עס איז א דערםרײענדיקער סאקט, װאם םיר באפערקן אים אין םארשידענע לענדער. די קורבע נאװעלע, דער קורצער אטעם האט דערעםן. ברײטע שםחים, ברײטע לײװנטן װיקלען זיך איבט םאנאנ• דער פאר דעם קינםטלער. און םען דארף דעריבער װינטשן דעם ײדישן קינססלעד, ער זאל זיך װאם םער םארפעסטן אױף אינטע־ רעסאנטערן שסאף. קען ער אים נישם געפינען ארום זיך, אין זײן נאענטער רביבה, זאל ער אים זוכן אין דער נאענטער און װײטערן םאר• נאנגענהײט. און דארט ליגן דאך נאנבע שיכסן, גאנבע הויפנם. אויף דעם װענ, װאס עס גײען איבס די גרױסע װעלס- קינסטלער, דארף זיך לאזן גײן אױך דער ײדישער קינססלער. אדויס סון די ענגע ד׳ אפותי נחמן מײזיל י ש ן ב ד ע נ ע ר מיטן לעבן, זיך אײגגעקלאםערט אין אים םיט שארםע נעגל, און אויסנעריסן די װונדן, איז געװען י. ח. ברענער. ער איז דער טראגישסטער שרײבער בײ אוגז—און דער שעסערישםסער — װײל ער םאנט אן ענטסער, מאנט אנטשײדוננ, םאנט חשבץ-הנסש. און אט דעם גרויםן און שעסערישן גײםט לאזס םען איבער סאר די װויל־לערנער. אים, װאס דאס גאנבע םאלק מוז אים הערן, אים, װאם האט געטרײסלט דעם בנין םון אונזערע אלע האםנוננען, װאם האט דער אײנביקער אויסנערופן אונזער געשרײ ביזן םוף, ביזן לעבטן םוף. ביז הײנס האבן םיר נישט אין ײדיש ברענערס .פבין ופכאן״, ברענערס .שכול וכשלון״. פיר קענען זיך נישט באנונענען םיםן ענםסער, װעלכן ם׳קופט אסס אויס בו הערן אין סריװאטע שמועסן װעגן דאדקן ענין: .זײ שרײבן סאר א הײסל העברעיש-קענער, סא זאלן זײ; םיר װעלן זיך באגײן אן זײ״. די שפראכן-סראגע איז א װונד אין אונזער לעבן. אבער ם׳איז דאך לעכערלעך בו לײקענען, אז די שפראכן-סראגע איז אױסגעװאקסן בײ אוגז ארגאניש, אז זי איז געװען טיף-סארװארבלט אין אונזער היסטארישן לעבן. םיר קענען סאריבערגײן די שרײבער, װאם שװימען כתם אין דער נײ-העברעישער פליבה, אבער םיד קענעז נישט און טארן נישס אפװארסן סון זיך דעם שאסן סין גרויםע שרײבער און דיכסער, ײאי ײילכע דאם העברעיש-שרײבן איז געװען א טיסע אידעאלאגיש-היסטארישע, אדער טראגישע נויםװענדיקײט, װי עם איז דער סאל װעגן ברענערן. ם׳איז איבס םארענדיקס געװארן די סולע אױםגאבע סון' ברענערס העברעישע װערק. זאל זיך געסינען א סארלאג, װאם זאל בוםרעטן בו געבן דעם ײדישן לײענער דאם, װאם אים קופס, דאם, אויף װאם ער האס דאס סולע רעכס,-ברענערם װערק אויף ייייש• י. רא$9$9רט פיר װעלן דא אנרוםן דעם ראמאן סון ײדיש-דײסשן שריםסשטע- לער םאקס בראד, די דראפע םון א. לעיעלעס, די העברעישע װערק סון ה. ײבין און א. א. קאבאק. גרויס ערםאלג האט לעבטנם געהאס אויף םארשידענע שפיאכן דאם היםטארישע װערק סון ײדיש-דײטשן ראפאניסט לעאן סויכזװאננער—.יוד זיס״. װען מיר טראכטן זיך ארײ[ אין דער פסיכאלאניע פון דעם הײנטבײסיקן לײענער און :עםען אין אכם זײן געםיט׳בושםאנד, װערס סאר אונז קלאי, אז די שטילע, נעםאסטענע סריט סוי דעם דורכשניסלעכן קלײן-םענסשעלע זענען פאר אים נישט אינסערע- םאנם. עס גענקס זיך איבם נאך ברײטערע האריזאנטן, נאך א פארנעם, נאך שטארקע איבערלעבונגען. שפינען געװעבן סון לבנה-שײן, זױגן אלץ סון אײגענעם סיגגער, בערטלען און פיעש• םשען אײגענע איבערלענענישן — איז איבס סײ דעם קינםטלער, םײ דעם לײענער שסארק דערװידער. עם בלענדן איבט װײםקײטן, עס רענן געראנגלען, עם ביען בו קאםסן, און םון אט דעם פארשידנארטיקן, רײכן שטאף נעםט איבס דער קינססלער סאר זײנע װערק. בײ אונז, אין דער ײדישער ליטעראםור, איז דער םין לי- סעראםור נאך דא זײער װײניק. עס איז שוין אנגעװיזן, אז ד א ר ט, ב ײ ז ײ, איז גע־וען און עס איז דא םער אינסערעס םאר דער גײםטרײרער ײדישער געשיכטע און אירע העלדן, װי ב ײ א ו נ ז. די ענגלענדער, דײטשן, אפילו רוסן און פאליאקן האבן שוין סון לאנג געשאסן קינםסלערישע װערק, אין װעלכע עס פיגורירן אלס ה־יפם-העלדן קין, שפשון, יוםף, דוד, שלםה, יעזוס, יהודה איש קרױת, יהודה הםכבי, ר׳ יהודה הלוי, אוריאל אקאססא, שפינאזא, דוד ראובני, שלפה םולכו, שבתי בבי, יעקב סיא;ק, לאםאל,* א. אז. װ. בײ אמז האט םען ערשט נישס לאנג גענישען שאפן װערק פיס אט די נעשיכסלעכע העלדן אין דער שס ץ. און אויך אס די װערק, װאס זענען געשאסן בײ אינז, זענען נאך נישס גענוג רײך אץ קרעםסיק, און די געשיכםע און די געשיכטלעכע סיגוד איז נאך נישס נענוג ברײס און איגסערע• סאנס באלעבס אין זײ. דער קינססלער איז נישט שסארק אריבער- ו ו ע ג ן א י י ד יעדעם יאר אין חודש פאי, װען ס׳סאלס אוים דער יאר- בײט סון נרויםן העברעישן שרײבער און מענטש י. ח. ברענער, שרײבס פען בײ אינז ארםיקלען װעגן איס. און א דאנק די דאױקע יארבײם-ארטיקלעז, שכויסט זיך אן א טײל ײדיש-לײענער אויסן חאלב׳םיםםעריעזן (םאר אים) נאםען — ברענער. און קײנעס סאלם גארנישט אײן, אז יארבײס-ארטיקלען זענען אין דעם סאל װינביק. װארום װאם קען דער ײדיש-לײענער ארויכטראגן םון די פאר אלגעפײנע םיאזעס װעגן א שרײבער, װאס זײנע װערק זענען סאר איס סארשלאסן אויף זיבן שלעםער. אונזער ליטעראטור איז נישם באזונדערם רײך. נישם בא• זינדעים רײך איז זי אין װערק, װי עס קיפט בום אויםדרוק די שסארקע שעםערישע פערזענלעכקײט, — און װערק, װעלכע כאפן ארום דעס לײענער םים אזא קראםס, אז ער םוז זיך אױך נעםען ראנגלען — םיטן םחבר, פיט זיך, םיסן לעבן, װאס װערט אין װערק אדורכנעװײטיקס. ם׳איז איבעריק ב• זאגן. װאם פאר א גרויסע באדײמינג עס האבן אזעלכע װערק סאר דער פארטיסיננ פין יחיד אין סון דעד געזעלשאסט. אײנע םון די סיבות םון שװאכן םעמפ סיז אינזער געזעלשאסטלעכן לעבן איז דער םאנגל אין שרײבער-פערזדנלעכקײטן, װאס ראננלען זיך מיס אינזער לעבן — םיט נרוים ערנסס, םוס, װײםיק אלע נענאטיװע דערשײניננען פון אינזער לעבן װערן אויםנענוםען סין אינזער דור אויבערסלעכלעך אין א גרויםער פאם — נא- דערםאר, װײל עס םעלן די שעסערישע ביכער, װעלכע זאלן זײ אויסװיקלען םאר איניערע אױגן אין זײער גאנצן גרויל; דער טראגיזס סון אונזער לעבן װערט שװאך געשפירט (און נישסא דעריבער דער נויטיקער אידפע׳ז און םוס בו קעםסן אוז גוב- זײן אים) אין א נרויםער פאם בוליב דעם, װײל נישםא קײן דיכםער, װעלכע זאלן דאס אלץ געשםאלטן סאר אונז. בװישן די געבײלםע שרײבער, װאם האבן דך יא געראנגלט