Literarishe bleter · 1928-10-05 · 40 (5.10.1928) · p. Seite 789

789 ליסלװריול ו ל ל ס ן ר 40 זא קויטיה ♦ -ועצענזיעס. ביבליאגואפיע.-בואניה. ז ▼ װאס מען שוײבט װעגן ביכעג זר^יפ2 גןניאלן קאספןןזיטןןר בעסהןןװען, און סיל נעשיכסלעכע ירסים און אסתע שטריכן ארײנגעסלאכטן אין דעם ראמאן. און אויסער ןןט דעם װערק הןןט רןןמען ראלאן געשאםן א'רײ םןןנאגראפיע- װערק סון דעמזעלגן 1עסהןןװען, און אויך סין לעװ טןןלססןןי, םיקל אנדזשעלןן, םאהאסםא גאנדהי. אין ןןט די װערק איז ןןסט־ מןןל קענטיק מער םןןרשער װי דיכטער, מער היססאריקער װי קינסטלער. דןןםזעלבע איז םיט דעם גרויסן רוסישן קינסטלער םע- רעזשקןןװסקי. אין א רײ װערק םירם ער אדורך גרױםע סערזענ- לעכקײטן םון דער רוסישער געשיכטע און םון דער װעלט- געשיכסע. אין אט די װערק װיקלט םאנאנדער םערעזשקאװםקי א ברײט בילד םון אװעקנעגאנגענע תקוסות, װעלכע ער שםעלס אויף םונסנײ, םים א נײער קראםט און לויט א נײער ריכסוננ. לעבטנס הןןבן םיר באקוסעי ארײ נײע קינסטלערישע װערק, אין װעלכע עם איז גענוםען אלס הויסט-העלד יעזום קריםטוס. נװישן אנדערע הןןבן םאי־עםנטלעכט װערק םיט יעזוםן אץ דער שסיץ דער באװוםטער םראנבויזישער שריסטשטעלער אנרי בארביס און דער ײדיש־דײטשער שריפטשטעלער עםיל לודװיק. אםאל װןןלט קײן ראםאניסם זיך גישס נעלאזט אויף אזעלכע רעאלע, קאגקרעטע, *ספשותדיקע װעגן, װאס עם סאםס נאר םאר א היםםןןריקער ןןדער םאר א ביבליאגראף, דער אונטערשיד צװישן דעם קינסםלער און היססןןריקער בײם באארבעטן דעם געשיכטלעכן שטאף איז גאנץ קלאר. דער היסטןןריקער איז א קנעכט םונם שטאף, דער קינסםלער איז זײן האר און אויבערהא־. דעם היםסןןריקער אינטערעסירן װןןס־םער װירקלעכע פאסירוננען, דער קינםסלער נעמט דאם גרויםע, גאנצע. אדער דאס, װאם ער װיל ארױסרוקן, גרויס םאכן, םארגרעסערן. דער קינסטלער איז אין א געװיםן זינען פרײ אין זײן אסקלײב. ער הןןט זיך געשטעלט אלס צװעק די סערזענלעכקײם, ןןדער די אידעע, װאס אינסערעסירט אים אין נעגעבענעם םאל, און ארום דעם דערשאסט ער םיט זײן םאנסאזיע דאס, װאס עס םעלס אים אין די היססארישע ארכיװן. דער קינםטלער לײגט ארײן אין די געשיכטלעכע װערק געדאנקען און אידעען, קאמפן און צוזאמענשםויסן, װעלכע זענען אסשר גארנישט צוגעפאםם צו יענער צײם און צו יענער פער• זענלעכקײט. דער קינםסלער אױ װי א שותף דא צו דער געשיכטע, ער שאםט דא םער װי ער דערצײלט-איבער, ער דערנאנצם, דערםילט, רערםירט ביז א לאגישן (לויט זײן פארשטאנד) םיף, דאס װאם די געשיכסע און די באשטיםטע תקוםה האט אנגעדײס. אםטפאל האבן מיר אין אס די װערק א װירערגעבורט םון א כםעט״-םארגעסענער סערזעניעכקײט, װעלכע האט אםאל, צוריק םים הונדערםיר יארן, געלעבט, און אין איר צײט איזזי נישס װי נעהעריק םארשטאנען געװארן. איצס װערט די פערזענלעכקײס סיט איר םביבה נעגעבן אין א נײעם ליכס, אין א נײער באלויכ- טוננ. אין אס דעד נײער קינסטלערישער אויםפאסוננ שטײט־אױף די פערזענלעכקײט װי צו תחית-הפתים... םאראן פאלן, װען א געװיסע סערזענלעכקײס האט אמאל געלעבס, נעװארפן ליכט, געשאטן שטראלן אין נישט זוכה נעװען דאן, פען זאל אס די ליכט און שטראלן אויםקלײבן, זײ זאלן קענען לײכטן, װארעפען. קוםס איצס דער קינסטלער און גיט אנײע אנװענדינג אם יענער צעיײטער, צעשסרײטער ענערניע. אט זענען די לעצטע יארן םארעםנסלעכם נעװארן ארײ װערק װעגן שלמה מולכו אין חד ראובני. אס די צװײ םערק- װירדיקע ײדישע סרױמער-קעמםער, ארום װעיכע עס זענען אין דער נעשיכטע אױםנעקליבן אזוי םיל װידערשפדעכנדיקער םאסער- יאל, האבן לעצסנם באזונדערס סארינטערעסידט א רײ קינססלער. אויף א נײצם װעג םיר שסײען איצש אין דער ליטעראטור םאר א נײעם װענ. םיר האבן דאם נעםיל, װי אונזער איצטיקע ליטערארישע עפאכע שליםס*אפ א תקוסה, סארענדיקט א װעג, אויף װעלכן זי װעט שוין םער נישם גײן. אונזער בעלעםריסטיק םון הײנםיקער צײט,—און נישט נאר די ײדישע—קאן שוין םער נישט זײן אזוי אבםטראקט, אזוי אויסטראכםעריש, אזוי סתם-היפליש. דער גרויםער קינםסלער זוכם איצם קאנקרעסן, םםשותדיקן, רעאלן שםאף םאר זײנע װעדק. די װעלם-םלחםה, די גרױםע רעװאלוציעס * האבן אראסגעשװענקס יענעם אײרעלן, צארסן םאטעריאל, םון װע״לכן די״ קינםטלער, ראםאניססן, םלעגן בזיען זײערע װערק. עס איז, װי די קינםםלער ד.אבן זיך ארוםנעזען, אז װיסיל זײ זאלן זיך נישם קליגלען און אויםסראכטן פראבלעםען, סערזענלעכקײטן, םיםואציעם, צוזאמענ• שטויסן, איז דאס ״טרוקענע־ לעבן אלײן געװען סאנטאםםישער, גײסטרײכער, און אין םארשידענע סעריאדן האט עם נעשאםן אזא װונדערבארן שטאף, װאס קײן םענסשלעכע םאנסאזיע איז גאר- נישט אימשטאנד ציצוט״ראכטן. דאס לעבן אלײן איז אויך אגאנץ םײנער אויםםראככעד, און דעריב״ער באםערקן פיר לעצםנם בײ די קינססלער אט דעם קער צום לעבן. ערשס נישט לאננ, א 20—25 יאר צוריק. איז געװען דער לאזונג—װאם װײטער םון לעבן, און דאן װעט זײן װאם מער קונםט. איצט האנן םיר װי א נײעם מאניםעסס: װאס םער םון לעבן: װאס מער רעאלער לעבגם־שםאף. און װאס נאךז די קינסטלער זוכן אין די םארגאננענע דוױת דעם נע- ראנגל סון קלאסן, סון קעםםנדיקע כחות, פון םאסן-באװעגוננען, םאםן-באגײםטערונג אץ פאסן-אויםשטאנד. די לעצטע צײס האט דעם קינססלער איננאנצן צערודערס, אויפנערײצם און ארויסגע- טריבן אים סון די ענגע םיר אײלן סונם הײםישן שטוביקן לעבן. די שאלן׳קנאלן םון דער שטורםישער צײט האבן םארפויבט די שטילע לײדן און װײען פון דעם אײנצלנעם םענסש םיט זײנע באשײדענע, צארסע, אינסיםע איבערלעבענישן. ״ — דאס װארט געהערט איצט דיר, חבר פאוזערי׳-האט צוריק מיס עסלעכע יאר זיך בעװענדעט דער באקאנסער רוסישער דיבםער װלאדיםיר םאיאקאװםקי צום רעװאלװער. און דאס איז נישם םתם קײן רעװאלוציאנערע םראזע. דער אינטערעם צו שטורםישן שםאף פאר קינםטלערישע װערק איז גרוים איצס בײ די סארשידנסשע װעלט-קינמסלער. אנשטאט צו גריבלען זיך אין די פאם־רונגען סון ארופיקע םענסשן םיט זײערע קלײנטשיקע הש,ות, װענדט מען זיך צו העראישע תקוםות, צו באריםטע פערזענלעכקײסן, און פץ אט דעם קװאל שעפט מען פולע הױםנס. די לעצסע יאין זענען מיר עדות, װען א רײ בארימטע װעלט-קינסטלער נעמען םאר זײערע ראםאנען נרויסע היםטארישע פערזענלעכקײסן, און שאסן םין זײ און םין זײערע לעבנס-ראםאנען װערק, אץ נישט נאר ראפאנען. אסטםאל שאסן זײ איצט דעם נײעם םין פאנאגראסיע-װערק, אין װעלכע עם װערם געועבן אין דער סולער םאס און אץ דער גאנצער גרוים די געשיכסלעכע געשטאלס. דער קינםשלער האס לכתחילה אויםגעסארשס גרינדלעך די געגעבענע תקוסה, זיך באקענט מיט אלע סרטים, און דערנאך קינםטלעריש גענוי אץ אויספירלעך געשילדערט יענע צײט. האס דאך דער גײסטרײכער קינםטלער ראםען ראלאן נע- גוםען סאר זײן גרוים װערק ״זשאן קריםטאף־ די סיגור םון דעם