Literarishe bleter · 1928-10-05 · 40 (5.10.1928) · p. Seite 782

40 זין ליפזוןויוע נלזפןו 782 דער יידישער געריכט אין בערדיטשעװ י. >נ פ * ט ןנ ש ו אוגערקעס, בוראקעס, ארבוזן, שױטן. די תלםידים, די ת״םידות, ןןפגעברענםע געזונםע, בםעס אלע בןןרװעס, זענען גוס בא• קאנם מים דער ײדישער ליסעראםיר< לאכן פון די שכנים, די אוקראינער, װאס באארבעםן די ערד װי םיס הונדערם. םים צװ״ הונדערט יןןר גוריק. םען גרויסט זיך םיט די פערד, מיס די םיל־אײסערדיקע קי. מיט די עםלעכע הונדערס הינער, םים די גענז, םיס די קרןןליקעס און םיס די חזירים םון דער ענגלישער םאראדע, װןןם נעםען םינף םןל אזױ םיל שםאלץ צו, װי די רוסישע חוירים. בײ א גוטער װירםשאםם םוז םען האדעװען חזירים. זײ קןןםסן נמעט גןןרנישט, םיסערן זיך םיס די רעשטלעך עםן, װאס םען װארפם םײ־װי-םײ ארױם. און ברענגען גרויםע סראסיטן. די הונדערט און צװןןנציק םויערן און ■ויערטעם גיבן אלײן ארוים א געשריבענעם זשורנאל אק ײדיש — .דער פויער״ — װןןס איז ןןנגעפיקעװעם םיס לידער און םעשױת. אלץ הײםישע *רןןדוקציע. צװישן די תלםידים זענען םאראן יתוםים פון ארום דער װןןלגע, אםתע רוםן, װ$ם רעדן ײדיש און האבן שוין כםעט םארגעסן זײער רוםיש. די באשעלקערונג םון בערדיטשעװ םײלס זיך אויף םאבריק• ארבעסער, אנגעשטעלסע בײ דער םלוכד״ קוםםאק, .נע*לײט' און דעקייאסירסע. די דעקלאםירטע באסרעסן א םינף און צװאנציק פראצענס םון דער באםעלקערונג. דןןם זענען ןןרעםע• לײט. װאס ״ הונגערן. קוקן זיך די אויגן אוים ביז א קרוב שיקס עפעם צו םון אםעריקע. דןןם ײדישע געריכט-הויז אין בערדיםשעװ שםט איבער גאנץ אוקראינע. אז כ׳בין אריין אין א נןןכםיסןנ אין זאל םין געריכט, איז ער געװען איבערגעםאקם. אן עולם אין היםלען, אין בלויזע קע* האט געשמאק געשםועםט. ם׳איז שבת. ם׳הןןס םיך ארײנגעםירט אין דער קאנצעלאריע, װו די ריכםער, די אדװאקאסן, הןןבן צוגענרײס די .ענינים׳. דער ריכסער, א בײ• נערדיקער ױנגערמאן, אץ א גרוי העםדל םיט אן איבערגעלײגםן קאלנער, די ארבל סארקאשערט, איז געזעםן און געבלעטערט *א*ירן. ער האם םיר דערצײלם, וױ שװער עם איז ןןנגעקוםען די ערשסע צײט אײנצוברעכן דעם עולם, אים צוגעװױנען, ער זאל זיצן רױק, דרףארץ האבן פארן געריכט. איצס םש*ט זיך קײן אײן ײד נישם אין אוקראינישן געריכט. דןן, אין ײדישן געריכט, צװישן אײגענע, םילט מען זיך זיכערער, מען קןןן זיך אויםרעדן ם׳ביטערע הארץ און םען לײגם סאקע אװעק אביסל לשק. — די ערשסע צײם איז אנגעקומען גאנץ שװערלעך — קלאגט זיך דער ריכטער. — נישט געװען קײן יורידישע סער• םינאלןןגיע אין ײדיש. נעםט אזא קלײניקײס װי א .■ןןװיעסם• קע׳. מען האס עם ןןנגערוםן אין ײדיש .נאכריכס׳. כ־װײם ם׳איז נישט ס׳* זסיקע װןןרס. םיר הןןבן דך ןןבער נישם גע• קאנט העלםן. איצט ארבעסן שוין יוריםטן איבער דער טערםי• נאלאגיע און םיר װעלן זי שאםן. — וױסיל ענינים קוקט איר דורך א יןןרז — *רעג איך דעם ריכסער. — איבער זעקם טויזנט. י — קומס אײך אױם צו םש*סן ײדישע םערדערז — װײניק. זײער װײניק סרעםן זיך צװישן ײדן םערדער. דערםאר הןןבן מיר א היבש ביסל גנבים, קעשענע־גנבים. בערדיסשעװ איז נאך אלץ די ײדישיםםישסםע שס$ם אין סאװעסן־לאנד. ד$ הערט סען קײן אנדער לשק נישס װי ײדיש. די נעםען סון די גאסן זענען געשריבן אין ײדיש, די םיליץ רעדס ײדיש, און אין דעם געריכם אויף ײדיש קוםען אםילו אוקראינער זיך מש*םן. דאם ײדישע לשון האס אין בערדיסשעװ אן אלםע סראדיציע. האט ד$ך ר־ לױ יצחק בערדיםשעװער זיך אויסגעםענהם מים גאם אויף ײדיש, גע• דאװנס אין ײדיש, אויםן בערדיםשעװער בית־עלםין האב איך באגעגנם םצבות םון *שוםע בעליםלאכות אין ײדיש: ,דא ליגס דער קער*ער םון מײן געליבסן פאן, משה דער מוליאר״. נאך די קלע*, װאס בערדיםשעװ הןןם ארײנגעכאפס, איבערגעגאנגען זעכצן מאל םון אײן םאכם צו דער אנדערער, קוםס איצם די שסאם קוים צו זיך. םען װארםם אײן די חורבות, מען רעםאנסירם, און די שם$ס ליגס נאך אלץ א צעהרגסע. סון די עםלעכע און זעכציק בתיימדרשים און שולן זענען געבליבן איבער סוםציק. די שולן *וסםעװען, קײן יונג• װארג םאר קײן רפואד״ און א גרויסער פראצענם םאסעס האבן שלום געםאכם םיס דער לאגע, האבן מער קײן תרעוםות נישס צו די קינדער. אין קיעװ בין איך מיםגעגאנגען מים א דע• מ$נסםראציע םון קוסםארן. ס׳איז געװען שבת. אלסע ײדן, בעל־םלאכות, םים בערד, האבן געםראגן ק$מוניםסישע ם$נען, געזונגען דעם דריםן אינסערנאציאנאל. די דעמאנםסרא• ציע איז סארבײגעגאננען א שוסםער־קלויז. סײל ײדן, װאס זענען געשםאנען אין די ןסענע סענסםער און געדאװנס, הןןבן ארא*גענימען די טליתים און מיסנעגאנגען םיט דער דע• םןןנםםראציע. בלויז אין אײן בית-מדרש אין בערדיסשעװ ה$ב איך באגעגנט יונגװארג. דאס איז אין דער בראצלאװער קלויז. ד• בראצלאװער חסידים זענען .קאםוניםםן׳, האבן בקבלה םון זײער רבין צו זײן ,יגיע־כפײמניקעם׳, צו לעבן םון דער אײ• גענער *ראצע. — םיר האבן צװישן אונזערע חסידים קײן אײן םוחר נישט. — ה$ם םיר דער גבאי םון דעם שםיבל. א םםאליאר געזןןגס. — מיר, חסידים, זענען מוליארעס, שםידן, סטאליארעס. — און מיט דער רעגירונג זענס איר צופרידןז — האב איך אים געפרעגס. — םיר נעםען אלץ צו באהבה. — האם דער גבאי זיך אזש איבערגענומען םיםן ענסםער. — דערצו איז די איצםיקע .װלאסט״, די קאמוניסםישע, נישס סתם קײן .װלאסס׳. ם׳איז א הויכע מדרגה. און אונזער רבי ז׳ל האס עם געזען בנבואה. דא. אין דער בראצלאװער קלויז. האב איך געזען, װי דרײצן, םוםצן יעריקע בחוריםלעך זענען געזעסן םיס זײערע םאסעם איבער דעס ,לקוםי םה׳רן*. די בראצלאװער חסידים האלטן, אז קײן הײליקערער םםר םון דעם .לקוטי מה׳רן׳ איז גאר נישםא. אין בערדיטשעװ געסינען זיך זיבן ײדישע םאלקס-שולן. אנדערע ה$בן םון םיר ביז םינף הונדערס תלמידים. ס׳זע• נען אויך םאראן פרןןפעסיאנעלע שולן. הינםער דער שטאט אח םאראן א יתומים־הויז. איבער הינדערט און צװאנציק יתוםים באארבעםן הינדערסער אקער לאנד. ס׳ציען זיך םעל• דער קארםאסל, קרוים, קןןלירט־קרוים, םערן, *אםידןןרן,