Literarishe bleter · 1928-09-21 · 38 (21.9.1928) · p. Seite 754

38?א ליפערןןריסן 754 צו דער ײדישער באפעלקערונג אין פוילה ( א ו י פ ר ו ף ל#נגן ײדישן זזאסן, די ײריייע קויסור איז סארבינק פיס דער גאנגער געשיכסע פון ײדישן סןיק. אין אונזער שול װעס דערי• בןר געלערנט װערן די ײדישע געשיכטע אין דער פויער םזןס/ בכדי עו םארםלאנגן אין דעם קינד די ליבע *ום סןןלק און גו זײן רײכער פארגאנגענהײס אין דעם םעםסן גלויבן אין זײן צוקונסט. אין אונזער שול װ״ט עפגעגעבן װערן די געהעריקע אוים- םערקזאםקײם סאר רעם גרונסלעכן ערלערגען די םלוכה-שפראך, די פוילישע ליםעראסור-געשיכטע און לאנד קעגטעניש. אוגזער שיל װיל זײן דער סינסעז סון די םארשײדענע םיפן שולן, װאם זענען געשאסן געװארן אויף דער ײדישער גאס. אפער די שול אלײן איז נישס נכח עו דערגיען א געזונםן ייגגן דור. גכדי די השפעה אירע זאל זײן א גאנגע, א םולע, םוז פען גלײכצײםיק דערגיען אויך די ברירער און שװעםסער סון אוגזערע קינדער, זײערע םאסע-םאםע, װעלכע הןןבן נישם געהאס די פעגלעכקײם רורכגוםאכן א נארםאלע ײדישע שול און זענען ןןפגעריםן םון װעלםלעכער קולסור און פון גײסםיקן שאסן סון ײריש, שאלק. דעריפער האס דער שול- און קולםור־פארבאנד .שולקולם־ געשטעלס זיך ד• אויסגאבע עו גויען — לויס די םעגלעכקײסן — א נעץ פון קולטור-אינססיםוציעס, װעלכע זאלן באזארגן די קולטור-נויסן םון די ײדישע פאסן אויף אלע געביםן םון םענסשלעכן שאפן. װילן םיר דעריבער שםיצן און בויען םיםל-שולן, ביבליאסעקן, לײען-זאלן, פאלקס - אוניװערםיםעםן, ס^לקס-םעאסער;, סעםינארן א. א. װ. םיר װ׳לן זיך אבער נישם באגנוגגען םיס די איגססיסוציעס בלויז םאר םאלקם-פאסן, םיר װילן אויך גרינדן אגשסאלסן סאר דער אויסבילדונג םון אינטעלעקסועלע שעסערישע כחות, װאס זאלן קענען םיס זײער װיסן דינען דעם םןןלק, און דערהויבן די גא- ציאנאלע קולפור. םיר װילן שםיבן אין שאפן מוזיק-שולן, קוגםס- שולן, אקאדעפיעס םאר װיםגשאפס א. א. װ. םיר װילן אזיך פרעםירן די קיגססלערישע און װיסנשאםסלעכע װערק, םיר װילן זארגן סאר דער אזיםבילדונג און סאדפאלקאמינג פון ױנגע סאלאנס־ פולע קינםטלער און װיםנשאשםלער. די גרינדער םון ,שולקולס׳, מעלכע געהעדן צו יארש״דענע ריכסוננען, זענען אדורכגעדרונגען םיט דעם סולן גלויבן אין די ײדישע פאסן און אין זײער שאפונגס־קראםס. פיס אם דעם גלױבן קוםען פיר בויען דעם סרײװיליקן םארבאנד סאר דער ײדישער קולטור־ארבעס. מיר קומען איצט פים א קאנקרעטן פלאן םון ארגאניזירכער און שאסנדיקער ארבעס, װעלכע פוז װערן א ר ע א ל ע װירקלעכקײם פיט דעם כח םון דעם םאלקס-װילן. םיר סרעטן צו צו ארנאגױירן די פאסן ארום דער ײדישער קולטור. םיר רוםן די נאנצע ײדישע באסעלקערונג, אן אונםערשיד םון ריכםונגען און שאטירונגען, םיסצוהעלםן בויען דעם גרויםן ײדישן קולסור־בנין. ארגאניזירט זיך ארוס דעם ײדישן שול- און קולםור-םאר- באנד ,שולקולס״ און העלםס אים צו םארװירקלעכן אין לעבן די גרויסע קולסור-אויםגאבע, װעלכע ער האם זיך געשסעלם. ז. םלםד י. ם. נייםאן ז. םןנאדעװיםש ד״ר ס־ סײקין 'גײנשש״-ן ש. י. סםופעגקל נחמיה ■ינקעלשסײן י. ם. םרײד אד״רן וניםלין ע. קסדליניזס ס־ קיסניס י •סח קאיללון רן■. ח. ראםנןר ד״ר י. מיסןד שלרם ¥■ א. אײנה^רן בדוך *ר$נס#ן ש. עיבקד ד$ד. א. נןולדבןרג ד״ר נןןלדינײערג ■ד$■. שסןןרן רובנ^װ ד?י. ד״ר יןקב װינןודםקי ב. יאושז*ן ב. סילינןוודיםש א ס. לידיק ד״ר גרשון לןװין דער ײדישער קיבוץ אין פוילן, דער גרעססער אין אײראסע, באשטײט םון אםת ײדישע םאלקס-םאסן, װעלכע זענען םים לײב און לעבן םארבונדן םיטן ײדישן םאלק, פיט דער ײדישער שפראך און קולםור. דא אין סוילן האט דאס ײדישע םאלק םארהיט די לעבעדיקע קװאלן סון סאלקם-שאפן, זײנע לעבנם־םארמען און אינ־ סביטוציעס, װאס זענען געבוים אין פשך סון דורות. דער נאטירלעכער סואצעס פון סארװעלטלעכן דאם ײדישע לעבן האט ארויסגערופן ניי״ע קולטור-אינסטיסוציעס, װאם זענען באדיסן ״צו באםרידיקן די באדערםענישן פון פאלק. דאס ײדישע פאלק האט נישס קײן םלוכה-אפאראט, װאס זאל בויען זײנע קולסור-אינםסיטוציעס און זארגן םאר זײן װוקס. עס זענען דעריבער געשאפן געװארן פארשידענע ארנאניזאציעס פאר קולטור־צװעק;. אײך די פאליסישע פארםײען האבן ארײננע- נוםען אין זײער פראנראם די קולםור־טעטיקײס. לײדער אבער האבן זײ דערםון געפאכס א פארסײ-זאך און אזזי ארום איז ״פאר- םושט געװארן די אירעע, װעלכע האם באדארםס באםליגלען די ײדישע פאסן פאר דעם קולטור-קאםף. די ײדישע םאסע איז גע- װארן נלײכגילטיק צו אירע קולטור-נויםן און םארזעס װי די אסי- מילאציע פארקריפלט די םאלקס-נשםה, פארקרימם דאם ײדישע לעבן און סארװאנדלם עם אין א קאריקאסור. די ײרישע דעםאקדאטיע האס נעפאלגס דעם רוף םון לעבן און געשאפן די לעצסע יארן אין פארשידענע עדסעד ײדישע שולן. זײער צאל אבער איז צו-קלײן אין פארגלײך םים דער נויס. א סײל פון די ײדיש װעלטלעכע שולן נעפינס זיך דערצו אונטער דער השפעה פון פארטײען, װאם לײגן ארויף זײער פאר• סײ-שטעפסל אזיף דער שול אזן אזיף' דער דערצױנג םון ױנגן דור. אין סך־הכל איז די לאגע זײער טרױעריק. דאס גרעססע רוב ײרישע קינדער באזוכט די סרעפד-שפראכיקע שולן, װעלכע קאלעסשען זײ, רײסן זײ אפ פון זײער ששאם, שפראך און קול- טו,־. דאס ײדישע קינד װנרם אפגעריםן סון זײן נאציאנאלער סביבה, פון זײן הײם, פון זײן סאטע-פאםע, פון זײן קולטור. בײ אזא לאגע דראס די סכנה, אז דער יונגער ײדישער דור זאל אינ• גאנצן פון אונז אװעק, און די אסיםילאציע, װאס איז װי אן אי- דעאלאגיע אין ײדישן לעבן באקעםשט און אויםגעראםן, זאל פאק- טי* פארכאפן אלץ פער און םער די ײדישע פאסן. סיר סארן םער זיך נישס צוקוקן םים פארלײגסע הענט צו אס דער ערנסטער און דראענדיקער געםאר. די ײדישע עלסערן, װעלכע האבן בײ די שװערסםע םאפענטן געװוסם װי צו דערציען דגם ױננן״דור, םװן זיך ערנסס םארסראכטן אויף דער געשאסע- נער לאגע, און אלײן םיט די אײגענע כוחות זיך קעננשםעלן דער סכנה. םען םװ איצם םון דאס נײ צוםרעטן צו בויען אונזערע ש,<לן און קולסור-אינסטיטוצױנס, װאם זאלן אין דער סולער פאם *.*פרידיקן די װעלםלעכע און נאציאנאלע םאדערוננען פון דעם ײדישן םאלק. פאר אונז אױ די ײדישע קולטור א פראנלעם םון נאציא־ נאיער גאנצקײם, װאם דארף םאראינסערעםירן* און צוציען צו זיך די ברײסםטע שיכםן פון דער ײדישער נאציע. פיר קומען צויען ש לן, װאם זאלן קאנען טראגן דעם נאםען ײדישע פאלקם-שול. רי שול, װו דאם ײדישע קינד ואל קאנען דערצויגן װערן װי א פרײער םענםש און װיאגאנצער ײד, די שול, װו דאם קינד זאל נישם װערן אפגעריסן פון רײכן היסטארישן עבר און פון זײן ארוםיקן לעבן און פון זײן לעבעדיקער הײם און סביבה; די שול, מו די ײדישע שפדאך זאל זײן די הערשנדיקע, די שפראך םון אלע ליםודים. אין דעד דאזיקעד ײדישעד שול םוז אפגעגעבן װערן א געהעריקער ארט פארן ליםוד םון העברעיש אין תנ׳ך, בכדי דאס קינד זאל זיך נאקענען מיס אלע קילסור-װערסן סון דעם דורות-