Literarishe bleter · 1928-09-21 · 38 (21.9.1928) · p. Seite 743

743 לי נזדאריון נלעס*ר 36 תא נאגיןןנאלע שילן אין העברעיש אין שיקן זײערע קינדער אין זשידאװסקע מאםירע-קרעמלעך, האבן אים סײנט. די משחיתים, װןןס לעבן סון ײדיש אין םארםמען דעם ברינעם, םינװאנען זײ טרינקען, הןןבן אים םײנט. די גומילאססיקענע רוקנס, װןןם בײגן זיך אין דרײען םארן #ריץ. הןןבן אים סײנט. עם איז א כבוד בו הןןבן אזעלכע שונאים. םאר אינז. סאר דער גרױםער מחנה םרײנט זײנע, איז א םרײד בי זען, װי אזוי דער מענטש װאקסט םיט זײנע הע• כערע צילן, װןןם זענען די בילן םין דער גאנגער ײדישער קולםיר-באװעגונג. עס איז נישט מער װי נאםירלעך, װןןם ער איז אויםן ענגסטן אויםן םארבונדן מיסן אויסבוי םון די בװײ שםיצן פין אינזער קולליר״ארבעם: םיםן װיסנשאםטלעכן אינ■ םםיטוט און מיםן םע׳ן־קלוב. װי אזײ װאלטן זײ געקןןנס גע• םןלס זײן ןןן איםז און םיארא םרײד עס איז בי װיסן. אז זלמן איז נןןך קײן פערציק יןןר נישם אלט. זןןל ער אינז נאך לאנג לעבן אין געזינט זײן. אז ער װעט נישם זיבן לײדיק קןןן םען זײן זיכער. דער ידיטעראטור * ן / נערלין צער םארהארסעװעסקײם און באגרענעצטקײט שטויסט זיך ןןםט ןןן אויף םשונהריקע דערשײנינגען, װעלכע ער נעםט ןןן בלית ברירה, ןןדער מיט װעלכע ער קןןן נישם שלום מאכן אין די טיםענישן םין זײן הארבןן אמת, די םילןןזןןסיע םלײםם זיך אדורכבודרינגען הינטער דעם שלײער, װןןס שײדט ןן• דןןס םארבןןרגענע סון דעם אויבנאויםיקן. ןןבער דער געװײנטלעכער םענטש הןןט נישס קײן סארשסענדעניש םאר םילןןזןןיישע םראגן, װעלכע םארלאנגען א באזונדערע אבםסראקטע םארטי• סונג. און דןן קום■ די רעליגיע אין לײגם אים םןןר א םע• סאםיזישע װעלם־ןןנשוױנג אין דער םןןרם ■ון בילדער. פאנ• סאזיעם און לעגענדעם, װןןס װןןס־םינקעלער און איםםארשטענ• דלעכער זײ זענען, אלץ םער געפעלן זײ אים אין אלץ מער לײגן זײ זיך אים אויפן שכל. די רעליגיעזע װעלט־ןןנשויינג איז, לויס איר אינעװײניקססן װערט, נישם נידעריקער װי די םילאזןןםישע, מער נישט זי װערט געגעבן אין דער םןןרם סין דיכסערישע גלײכענישן און געשטאלטןן די אםתן םין רעליגיע זענען אויך די אםתן םון דער םילןןזןןםיע, םער נישט די אױםדרוקם־מיסלען זענען אין בײדע סאלן פארשירן. אזוי װײס שןןסענהויער. בעת שןןסענהויער הןןט אויסגעדריקם די דןןזיקע געדאנ• קען הןןט שוין דעד רעליגיעזער גלויבן אין מעיב-אײראםע געהאלטן אין אויםװעין זיך; ןןבער םינדעםטװעגן הןןס ער נישם געקןןנט סןןרויםזען ביז בו װעלכער מדרגה עם [װעט דערגײן די ירידה םונם רעליגיעזן גלויבן, ער הןןם נישס גע• קןןנט סןןרויסזען. אז זי װעם גײן אזוי װײם, אז אלע אנדערע גלױבנם, װןןם שסאמען ןןם םון דעם דןןזיקן, װי, למשל, דער גלויבן אין .•רןןגרעס*, אין .קולטור׳. אין .םענסשהײט• און אז. װ. װעלן זיך אויך אויסװעסן אין אויםהערן בו שםילן װעלכע עם איז םםשותדיקע רןןל אינם פראקםישן;לעבן. דער רעליגיעזער גלויבן גוםסט אין די רעליגיעזע םיםסיק הןןם אויםגעהערס בו םארםןןגן װעלכע עם איז באםײסו •ין דער .*אנדערער זײס װערם דער םילןןןןןםישער געדאנק װןןס װײםער אלץ םער םיעביאלױירט און קערם זיך ןן■ אלץ םער נןןך םער: ײדיש איז דער סיםנןןל םון אונזער ם ע נ ט ש ל ע• כ ע ר דערהייבינג. בוזאםען םים דעם װי ײדיש װערם נתגלה, קוםען בום אױםדרוק אנדערע געבענטשטע טענדענבן אין אינ• זער לעבן: פןןליםישע גלײכבארעכסיקונג, עקןןנןןםישע גענעזונג... די לײדיקנײער, די .שײנע ײדן׳ םון כל-המינים װערן ארןןפ• געשװענקס, דער נעכםיקער .הםון׳ װערס די נאביע, און סאר אינזער גײםטיק אויג שטײט אויף דןןס בילד סון א געזונט ײדיש סאלק, קילםירעל אײגנארטיק. פאליםיש נישם םארקנעכ• טיקם, עקןןנןןמיש פרןןדוקטיװ. אין םילן באזיץ םון אינזער אלטן אײגנס און םןןרט יוגנםלעך םריש... ןןם דןןס איז דער טײטש באגײםםערונג םאר ײדישו דןןס איז די גרינס־אידעע םון זלםן רײזענען װי איך קען אים םין יןןרן בוזאםענארבעט און םרײנבשאםם. ער איז א קעםםערינאסור אין דעם בעםסן באטײט םון דעט װארט, א םענסש אן קןןמפראםיםן םיט זיך אין. םיט יענעם. װען עם גײט װעגן דעם עיקר, און דעריבער הןןס ער שונאים. די בבועקעס, װןןם פרעדיקן הונדערט םיט בװןןנביק פרןןבענטיקע די אויפגאבע פון ד׳ר ר. זעליגמ סאראן בװישן שןןפענהױערס װערק אבאטראכסונג װעגן רעליגיע אין דער םןןרם םון א דיאלןןג, א געשפרעך בװישן בװײען. וױ אלע אזוינע שםועסן, װערט אויך דער דןןזיקער שםועם גע8ירם בװישן אן ןןנהענגער און א קעגנער םון א געװיםער םעןןריע ןןדער מײנונג, װעלכע םענהן זיך אויס אײ• נער םיט דעם אנדעין: - דער ןןנהענגער האלט שםןןל און אײזן םאר דער טעאריע און דער קעגנער םלײםם זיך מים אלע כוחות אפביםרעגן זײנע םענות. ןןבער אין דער בײס, װען במעם אין אלע אנדערע אזױנע װיכוחים לײגס ארײן דער מחבר זײנע אײגענע געדאנקען בלויז אינם םויל םונם ןןנהענגער, װעלכער װײזס זיך אוים בו זײן אזוי לןןגיש און גערעכס אין זײנע סענות, אז דער קעגנער םוז םוף־כל-סוף אפטרעטן ןןן א זײם אין זיך םודה זײן אין זײן טעות, זענען אין דעם דןןזיקן װיכוח די בײדע דיספוטאנסן גלײך שסארק באװןןסנט, קײן אײנער םון בײדן װערם דןן נישם געבװונגען זיך אונטערבוגעבן. דער מחבר לןןזט איבער דעם לײענער אױסבודרינגען, װער םון די בײדע קעגנער איז גערעכם. אלץ װןןם םען קןןן זןןנן קעגן רעליגיע װערם םונם קעגנער ארוים־ געזןןנט םים? םולן םויל און ןןן קײן שום םארדעקעניש, ןןבער אויך דער ןןנהענגער גיס נישם נןןך און לןןזם הערן אויף איםלעכער סענה א בוםרידנשטעלנדיקן ענטםער. דעם םך־הכל םונם גאנבן דיספוט קןןן םען איבערגעבן אין סןןלגנדיקע שורות: רעליגיע איז א געװיםע סילןןזןןםיע. װןןם איז בוגע• שניטן לויט דעם םארשםאנד םונם געװײנסלעכן םענטשןז דער געװײנטלעכער םענסש איז אזוי םארסון אין זײנע אײגענע נע• שעסטן, דער קאםף םארן קיום םארכאפט אים אזוי שסארק, אז ער הןןט נישם קײן געדולד און קײן שםימונג א סראכט בו םון װעגן אלע יענע סאקטןןרן, װןןם געסינענדיק זיך מחוץ םון דעם באװוסטזײן, און נישם זײענדיק בוגענגלעך םאר דער פשוםער דערקענטעניש, םאכן זײ דןןך םןןרם אוים דעכ םונ■ דאמענט סונם ערדישן לעבן) ןןבער םון דער אנדערער זײס סןןדערט דןןם דןןזיקע לענן קאטעגןןריש װעלכן עם איז ענם׳ סער, םחםת אויך דער נעװײנםלעכעד םענםש םיט זײן גאנ•