Literarishe bleter · 1928-09-21 · 38 (21.9.1928) · p. Seite 742

36 זא ליסןוװי#? נליסעוי 742 זלמן רײזענען א ײשר-בוח מ• װיינר״ך/װילנע מערססן געמאכט 8 נןןםען — דער ,לעקםיקןןן פץ דןר ײדי• שער ליטעראסור, פרעםע און םילןןלןןניע׳. גװײ בענדער זענען ארוים. דער דריםעד דארף קירבלעך םארםיק װערן םון דרוק, א פערסער װעס וןםשליסן דןןם גאנגע. םען רוםס דןןס: .עװײ• סע אויפלאגע״, אין דער אםתן איז דןןם א םונק־נײע ארבעס, א גװאלסיק-גרױםע ארבעט, װןןם הןןט רײזענען געבראכם אין םארבינדונג מיט םיל הונדערסער םענסשן און געםאכס אים (בשעת םען הןןט װעגן אזעלכע אינםטיטוזױעם גןך געטרויםס) אין א גרויםער םאס פאר א בענסראלער אינסטיםוביע םזן דער גאנגער ײדישער שריםסשטעלערשאםט. עם איז ריכטיק, אז דער װעג םון דעם ערשטן ביז דעם צװײםן לעקםיקןןן איז דער באגריף םון דער ײדישער ליטעראסור און פרעסע םאר די לעבטע 15 יןןרז ןןבער םאראײנם איז עם אויך זלםן ר״• זענם װוקס, אױפשטײג און םלײם, בקיאות און םעיקײס. איך װעל נישט גײן איבט איבערבײלן די פוןר בענדליק ביכער, װאם רײזען הןןס איבערנעזעבט ןןדער באארבעט, ןןנ• הױבנדיק פון דןןםטןןיעװסקיס .סארברעכן און שםרןןף* (בוזא• םען םים שרה רײזען) און ענדיקנדיק םיט לערנביכער םון נאםורװיסנשאםט. בײ א שסעסערדיקן יובילײ װעלן מיר בונוים• נעםען די םולע ביבליןןגראםיע, און דעםןןלט װעלן םיר אויך םאררעגיססרירן די הונדערטער ארסיקלען און נןןסיבן, װןןם ער הןןט ןןפגעדרוקט אין זשורנאלן און בײטונגען. װןןועס רײ• זען איז נישט נןןר א םענטש פון בוך, ער שטײם םון 1915 ןןן אקסיװ בײ דער ײדישער פרעםע אין װילנע — םריער בײ די .לעבטע נײעם׳ און דערנאך בײם ,םאג׳. ןןבער םען קןןז זלםן רײזעגען נישט םארשסײן, אױב םען שאבס אים נןןר װי א םענסשן םון דער פען. ער םארמןןגס א זודיק געזעלשאםסלען טעםסעראםענט. װןןס טרײבס אים בו גובן א ל ע פלי-זין פון געזעלשאםטלעכן לעבן: די שריפט, דןןס װארט, דןןם טון. ײ ד י ש איז דער בענטראלער סונקס סון רײזענס םאר• אינסערעםירוננ — סײ אין זײן װיםנשאםסלעכער, םײ אין זײן געזעלשאםםלעכער טעסיקײט. מיט יעדן ארויםטריט זײנעם םרעגס רײזען ןןפ די אוםזיניקע טענה. אז .ײדיש קןןן נישט באנײססערך. און ער םאכט אויך בו נישם די בװײפלדיקע חכםה (ןןדער לןןםיר זןןגן ןןסן: די אוםבװײםלדיקע נארישקײס), אז .ײדיש איז בײ אונז נישס קײן םעסיש׳. ליבע פרײנס אנ• טיםעסישיםטן! װןןס איז בײ אײך יןן א םעםישז די (פארסײו הןןבן םיר געזען, אז םארטײען בעברעכט מען, אויב םען גע• םינט מער נישס אין זײ קײן באסרידיקונג. און בי װןןלט איר געװןןלם, אז פען זןןל דעם אידעאל םון סןןביאליזם $נרוםן םעטישז טןן לןןםיר דןןם םארפירערישע װןןרם אינגאנבן ארוים• װארפן םון אונזער געזעלשאםטלעכער טערםינןןלןןגיע און שסעלן די םראגע קלןןר: בי דארםן םיר סון פאר ײדיש נןןר םון ױבא װענו. ןןדער עס איז כדאי דערסאר בו ברענגען קרבנותז בי איז ײדיש אן עלעםענט פין אינזער אײגענער קילטור און םון אונזערע קינדערס קולסור, ןןדער ם׳איז נ$ר אן ארגומענם םאר דער בידנער םאםעס װעגןז זלםן רײזען ענספערס דערױף: יןן, עם איז כראי בו טון םאר ײדיש, עם איז כראי זיך אײנבושטעלן דערפאר אסילו װען עם קןןםט קרבנות. װײל ײדיש איז דער אײנביק םעגלע• בער אינםטרוםענט םון אונזער קולםורעלער דערהויבונג. אץ זלםן ר״זען אין םלוג װןןלט איך געקענם איבערגעבן זלםן רײזענען םײן באגריםונג דירעקסז ״.כער זאל אונזער גאנבער ביבור געװויר ױערן, אז הײ־יןןר איז םרײנד דײזענס א ױ• בילײ אויף דער װעלם. װןןס ער אלײן האס ססתמא םארגעסן: בװןןנביק יאר זענען אװעק םון זײט עס איז ארוים זײן .יודישע גראםאסיק׳, די ערשטע ערנםסערע גראמאטיק סון ײדיש אין ײדיש. עם איז נישם קײן בוםאל־זאך, װאס זי איז ארוים גרןןד אין דעם יןןר, שיער נישט אין דעם חודש פץ דער טשערנןןװיבער קאנפערענץ. און עס איז אויך נישם קײן בופאל• זאך. װאס גרןןד אין דער םשפחה םון אברהם רײזענען איז אויםגעשטאנען דער םארםאסער םון דער דאזיקער גראםאסיק. די ערשטע קןןנפערענץ םאר דער ײדישער שפראך און אברהם רײזען — באמת א יחוס, מיס װעלכן מען קען זיך װײזן. און זלםן רײזען הןןס דעם יחום זײנעם נישס םארשעמט. סך־הכל אין עסלעכע יןןר אדום נןןך דעד גראמאסיק איז ארוים דער ערשטער .לעקםיקןןן םון דער ײדישער ליםע• ראסור און פרעםע״. גרײזן־יעגער און םעלער־כאפער זענען םאראן בײ אונז לרוב, נןןר םען הןןט שױן םןןרט דעםןןלט ןןפגעשאבט דעם חידושריקן פלײס, װאס איז געװען ארײנגע• לײגט אין דעם װערק. און דער בעססער סיםן איז, אז םאר א גוםן בענדליק איבערשרײבער אץ איבערמאכער אין סאר• שידענע שפראכן איז זלמן רײזענס לעקםיקןןן געװען ממש אן אובר. דערנןןך איז געקוםען אין 1920, נןןך דער הםסקה םון די דערדריקנדיקע םלחםה־יןןרן, די נײע ,נראמאםיק פון דער ײדישער שפראךי. לײדער װארטן מיר נןןך אלץ אױםן בװײטן סײל, װןןס םער נישט װי אויםבוגן םון אים זענען געװען געדרוקט אין דער .ײדישער םילןןלןןגיע׳ און אין די שריםםן פון ״יװ״א. לןןםיר הןןםן, אז עם װעס שוין לאנג נישט אויםקוםען םער בו װארםן. װײטער איז ארוים ,סון םענדעלםןןן ביז *וענ• דעלע״ (דערװײל אויך בלויז דער ערשטער טײל), װןןס הזןם םים אײן םןןל אויפגעעםנם םאר סויזנטער םון דער ױגנס דעם װעג בו דער ײדישער ליטעראסור םון דער השכלה־בײס אץ געשאםן א םעגלעכקײס בו לערנען דעם דןןזיקן פעריןןד אין אונזערע פיטלשולן. א בוך .םון אליהו בחור ביז םענדעל• סןןן׳, װןןס רײזען הןןט געהאט םארםיק געםאכט אין א שותםות םיס ם. עריקן, איז נישט ארויס בוליב זײטיקע סיבות. און ענ• דלעך הןןס זיך באװיזן דןןם װערק, װןןס הןןט רײזענען אם•