Literarishe bleter · 1928-09-07 · 36 (7.9.1928) · p. Seite 712

36 זא ליטעראריעע בלעסער 712 3) קריםיק אין ליטעראסור-געשיכטע: ד*ר א. קןוראלניק, בעל• פחשבות, ש. ניגער, ם. פינעס און 4) .װעלט-ליטעראסור״: רןפען יזליז• 3 גו א קאטאלןןג קען םען נישט קופען פים אינעריקם גרויםע סאדערוננען פון א ליסערארישן אדער װיסנשאסםלעכן כאראקסער. םוף-כל-סוף—חאען פיר דאך עו רון נישט םער װי םיט א קאסא־ לאנ, אבער .שרײבער אין װערק׳ איז עסעס דןןך פער װי א װןן- כעדיקער קאטאלאג. ער איז אנדערש ארויסגעגעבן און אנדעדש בינויפגעשטעלט. ער ברענגם ביאגראסיעם, אויםבוגן, םוסטערן, םײנוננען (סון אינזערע קריסיקער אין שריפטשטעלער) װעגן די געבראכסע אין קאסאלאג שרײבער און זײערע װערק. ער איז א שםיקל .ליטעראטור״, — און אויך די באבױנג דארף זײן בײ אים אן אנדערע, א םער ערנסטע. און אס באנעגענען םיר עװישן די םײנונגען סון בעל- כחשבות, ש' נינער, י. פיכפאן, ד־ר י. קלױזנער, דוד פרישםאן, ם. י. בערדיסשעװסקי, ש. נארעליק, ד*ר י.עינבערג, נחפן םײזיל, לעא קעניג, ד*ר ח. זשיטלאווסקי, װ. םעדעם, א. נןןרנסעלר, ד*ר א. םוקדוני א. א. און סון א גאנעער רײ אונזערע קלאסיקער, װי י. ל. פרץ, ח. נ. ביאליק יהואש, ד. בערגעלסאן, שלום אש, אפא- טאשו א. א. אויך אײנעם א געהײםניםסולן ז. ב., װעלכער זאגס ברײט ארוים א דעה װענן מענדעלען, שלום-עליכםען און סרען... װער איז דער דאזיקער ז. ב. און סארװאם אנססלעקט ער נישט זײן נאסעןז װעיכע זענען זײנע ביכער, ארטיקלען און װעדקז װו האט עריגעשריבן װעגן טענדעלען, שלום-עליכםען און סרען, חוץ אין דעם קאטאלאג? ם׳אי דאך באפת נײגיריק עו װיסן, װער איז עם אזוינם דער דאזיקער סודותפולער קריטיקער,—עפעם האבז םיר אין אונזער ליטעראסור נישט באגעננט ביז איעט אזא אײנעם םיס אזוינע איניעיאלן... ם׳איז אויך א קשיא פארװאם האם דער קאטאלאג ארײנגע- נופען ש.ל.עיטראנען עװישן די בעלעטריםטן, אונזערע קלאסיקער. װאלט דאך פער געפאםט ארײנשטעלן זײנע װערק אין דער אפטײלוננ סון ליטעראטור-געשיכטע, אדער — װאם װאלט נעװען דאם ריכטיקםסע — נאר עסענען סאר אים א םפעעיעלע אפסײלונג פון מעםוארן און טיפן. אפת, עיסראנם זכרונות און װערק לײענען זיך פים גרוים אינטערעם, אסילו שפאנענד, אבער קײן בעלעסריםטיק זענען זײ ד א ך נישט .. 4. אין ױבילײ־בוך סון.הײנט* (1908—1928, װארשע) שרײבם פראס. ד״ר ם. באלאבאן װענן װארשע און ברעננט א סםאסיםטיק װעגן די .ליטװאסעם*. ער דערעײלט םאלגנדע .געשיכטע*: .אין יאר 1822 'זענען אין דרום-רוםלאנד אויסגעבראכן די פאגראפען, עוליב װאם א גרויסע עאל ײדן האבן געםוזט ארױם• װאנדערן סון די דאזיקע פראװינען. הונדערטער. סויזנסער ײדן האבן עםיגרירס פעבר-לים קײן אפעריקע, אבער פיל פון זײ האבן זיך באזעעט אין קענינרײך פוילן און באזוניערם אין די נרויסע האנדלם־עענטרען װארשע, לאדז א. א. אין האען סאר־ סלאנעט אין דעם שטארק פאלאניזירטן ײדנטום רוסישע קולטור. אין עיםערן שטעלס זיך סאר די עוװאנדערונג פון די אזוי-גערוסע• נע ,ליטװאקעם׳ קײן װארשע אויף סאלגנדן אוסו: יאר 8000-1813 ײדן איז װארשע; 72,000-1864; 2 182—129.284 אדער 33,40%; 1887—34,28-150,558: 1897—212,892—39 35; 1902—263,824 —35,81; יאר 1910—305.061 ײדן אין װארשע, װאם מאכט אוים 39.18 פראע. סון דער אלנעםײנער באסעלקערוננ. די דאזיקע עוװאנדערינג םון דער ײדישער אין דערעו קולסורעל-סרעמדער (רוםישער) באםעלקערונג האט נאך םער סארשטארקט די שנאה עו ײדן םעד די קריסטלעכע םוחרים און האנטװערקער און האס ענדלעך אין יאר 1911 דערסירט עו אן אםענעם ברוך אץ ידי פויליש-ײדישע באעױננען׳ (ז. 118). * םילא. אז דער היםטאריקער באלאבאן .דערקלערם־ אױף אזא .פאטריאםישן׳ אוםן די םיבות םון .בדוך״ אין די פױליש- ײדישע באעױנגען, װעלכע זענען סריער געװען .גוסע״, — װײסן םיר דאך, אז די זאך איז װײס נישם אזוי פשוט און אײנסאך און ישם ״פאכן דעם הױף* איז עפעס ענלעך׳אויד פשט. שװער זענען אויך אזוינע סראזן, װי: .די בארד האט גע- םאכם אן אײנדרוק פון ג ע ס א ל ן, סון קראנקהאסטיק״ (ז. 7). אין אריגינאל װערס נעזאגט א סך קלארער; ״ארםזעליקער, קראגקהאסטער אײנדרוק״ (ז. 11); אדער .א י ן ב א װ ו ם ט ם*ן אט דער שײנקײם'(ז24); .די װיאדוקסן האבן ארויםגעװיזן געםאכם סון שװארעע קוילן-עיגעלעך׳ (ז. 25); ״סארבן אן געשיק׳ (ז. 31) א. א. דאס זענעו אבער בלױז געעײיטע סאלן. עום סוף א באפערקונג װענן דעם אויסטערלישן חשבון םון סארלאג: עו יעדן ביכל האט ער עוגעקלעפט א באזונדערןי פאר- ביקן עעטל םיט םאלגנדער רעקלאםע: ״םאקס בראד ״די סרוי פון אונזער בענקשאסט׳ איז דער דעדסאלגרײכסםער ראםאן םארן לעעטן יאר. זיך פאנאנדערגע- נא״ען אין א פערסל 1.000.000 עקזעכפליארן אין אלע אײרא- פעישע שפראכן׳. אז דער סארלאג װיל זיך םאכן רעקלאכע (דאםזעלבע אין די אנאנסן) אדער שרײבן אנשטאט 250.000 דוקאי א סערטל ססט ססס.1, — איז נאך אסשר םארשטענדלעך אין אונזער יאר- העדערט, אבער װו איז דער חשבון? די דײטשע אויםגאבע ױן יאר 1927 באװײזט בםך-הנל 1 ביז 15 סױזנם, — אז מען זאל צוריכענען די איכעריקע אױם- גאבן אויף םארשידענע שסראכן, װעט זיך אלץ נישט אנקלײבז םאר די קורצע צײס אזא גרויםע באל. דער חשבון איז א היפש ביםל איבערטריבן. 2. דאס םאל האבן םיר צו פארצײכענען א שטיקל פראגרעס גײ די אםיציעלע סארטרעםער םון דער ײדישער געזעלשאםט- לעכקײט אין לעםבערנ. םיר רעדן װעגן ״קוראסאריע סאר שיצן די דענקםעלער םון ײדישער קונסס בײ דער ײדישער קולסוס-געמײנדע איי לעםבערג*. דאם אנגערוםענע קוראסאריום האס איצס ארויסגעגעבן א באו״כט װעגן זײו סעםיקײס (דאסירט םיטן יאר 1928/ װאס האט אײננסלעך א נרעםערן קולטורעלן אינסערעס,' װי א געװײנלעכער באריכס. דער באריכט איז פראכטםול אפגעדרוקט, מיט אויםנעצײכנ- טע רעפראדוקציעס און אויף זײער א גוטן פאפיר. אבער דאס װיכשיקםטע איז, װאם מיר האבן אין דעם קינםטלערישן ביכל א נענוײום טעקםם אױף ײדיש, אכת פאראלעל מיט א פוילישן טעקטט, דאך םיט נישט קײן געםינערסן אינהאלט. סאר א קורא־ טאייים בײ דער לעםבערנער ״קולטוס-נעמײנדע׳ איז דאם זיכער א טריט סארויס, װאם דארף באנריסט װערן. דער ײדישער טעקסט סון באריכט איז אין אלנעפײנעם נישט שלעכט צענײםגעשטעלם. םען באנעננס אפילו דא און דארס דײסשפערישע זאצן און אויםדרוקן, װי: ״סארםיגן איבער געלט- טיטל״: .שיצו פין סארםאל*; .שאדנס װערן אנגעארבעס׳; ״בוי- פעייק׳ א. א. װ., אבעד דאך האבז פיר סאר זיך אן ערנסט װערקל, אין װעלכן סיאיז קענטיק," אז די םחברים און ארויםנע- בעי האבן געהאס דעם גיטן װילן צו קיםען צים ברײטערן ײדישן לעזער *פיט א באריכט אויף ײדיש װעגן װיכטיקע קאנסערװאציע- ארבעטן איבער ײדישע אלטערטיפלעכקײסן אין קינםסלערישע דענקמעלער, װאם האט זיך זײ אויך אין א נעיײסן פאס אײנ- נעיעבן. 3. דער םארלאג ״צענטראל״ האט ארויסגענעבן א שײנעם ליטעראדישן קאםאלאנ (דערװײל דער״ערשטער אין אײנציקער סון אזא ארט בײ אונז) אונטערן נאפען ״שרײבער און װערק״ (װאר• שע, 1928; קאאסעראסיװ ,ביכער״, סארלאגן: ״אחיספר״, ״צענם• ראל״, ״קלעצקין*; זײטן 176; אילוסטרירט; פרײז 4 זל.). דער קאטאלאג אנסהאלט נאטיצן, באשרײבונגען און כאראק- טעריסטיקעס װענן- 1) ,אונזערע קלאסיקער*: םענדעלע, שלום• עליכם. פרץ, אנסקי, םפעקטאר, דינעזאן, ש. ל. ציסראן; 2) ,הופאריםטישע ביבליאסעק׳: דער לעבעדיקער; דער טונקעלער;