Literarishe bleter · 1928-09-07 · 36 (7.9.1928) · p. Seite 706

36 זא לינןרװייז נײיןי 706 דערע שםראכן, איז נײ ליםשיצן—,דו םזזבן שסרןוך-בריקן׳, — בו דערנענםערן דורך דעם די ײדישע מאםע גו נײע באגריםן. די װערטער־ביכער דארף מען הןןבן, ,כרי םע ז>ןל קענען מאכן עםעס רעכסע איבערזעצוגגען, אז ד$ס גמרא■ קעםל זןןל זען, װי אץ טרײססםלען איז אויך דןן םחורה םון זײנעטװעגן, כדי ײדן זןןלן קענען גרינג איבערסרןןגן זײערע אויםדריקע אין אנדערע שסראכן, און װידער סארקערם*•) די דןןזיקע װערסערביכער זענען נישס געדרוקם געװען. שוין אין 1862 הןןס צעדערבוים, װןןם האט געהאס א חוש םון דער סיטואכיע, געמאכס א באםערקונג עו י. ליםשיבעם ארטיקל .די 4 קלאםן*: ,א דײטש־ײדישער און ײדיש־דײסשישער װערםערבוך זענען געװים נובלעך, נןןר נןןך װיכטיקער װןןיס געװען א רוםיש ײדישער און ײדיש ■ רוסישער װערטערבוךו דערבײ װןןלס מען באדארפט באםערקן אלע ײדישע װערםער און אויםדריקן אין םארשײדענע פרןןװינבן*. דןןם איז געװען די בײט, װען די .רוםיסטן׳ הןןבן שוין געהאט ארויםגעגעבן דעם ,ראזסװעט* און ,סיןןן* און הןןבן ןןנגעהויבן בו קריגן די אויבערהאנם איבער די .דײטשן*—די םשכילים׳אויטןןדידאקםן םונם עלםערן דור. אין 1867 הןןט זיך די פאזיביע םון די .רוםיסטן* נאך מער םארשטארקס, (אגב, די בןןל ײדישע יוגנט אין די רוסישע גימנאזיעס, ממילא די בןןל רוםיש־קענער, איז שוין היפש אויסגעװאקםן)ן רוםיש איז געװןןרן א םןןליסישע םראגע בײ דער אויםגעװאקסענער ײדישער בורזשואזיע און בײ איר אינטעליגענץ אין שטרײט פאר בירגערלעכער גלײכ• בארעכםיקונג, און בום בװעק םון רוסיםיקאביע איז געגרינדעס געװארן די חברה .מפיבי השכלה*. בײ אזא לאגע איז די ןןריענטאביע אויף דײטש שוין געװען לעבם געשלןןגן. און ליפשיבעס װערטערביכער הןןבן אויסגעזען איבעריק. י. ליפשיץ נעמם זיך דעםאלם םאר װערטערביכער ײדיש םיס רוםיש. אין 1869 הןןט ער ארויסגעלאזם א רוםיש• ײדישן װערםערבוך, — די ערשםע פרןןבע פון דעם מין בכלל. דער װערסערבוך איז געװןןרן זײער פןןפולער: סױזנטער אוי• סאדידאקטן אין ײדישן ,וזחום* הןןבן אים בו םארדאנקען דןןם ערשטע ביםל רוסישע עברי. אין 1874 הןןם י. ליפשיץ ארויס• געלאזס א בװײטע, פארבעסערסע אויםלאנע. נןןך זײן סױס הןןבן דאס געסון זײנע קינדער, און ביז 1886 זענען ארויס 4 אויפלאגעס. אין 1876 האט י. ליםשיץ ארויסגעלןןזט זײן ײדיש, רוסישן װערסערבוך. בײם דעמןןלסיקן בושסאנד םון דער ײדישער שפראך, דערהויפם אין 1869. איז דןןס געװען נישט קײן לײכסע זאך. די שײנע ליםעראטור אויף ײדיש הןןט ערשס ןןנגעהויבן בו שטעלן אירע ערשסע אומזיכערע טריט, און איר שפראך איז געװען פול ןןדער מיט סקארבןןװן שפראך׳פןןלקלןןר ובײ די אוקראיניש־ײדישע שרײבער) אדער םים דײםשםעריש (בײ א.מ. דיקן). םיר הןןבן נןך נישט געהאט קײן קולםורעלע פובלי• ביםסיק און עם הןןבן אבסןןלום געםעלס װערטער און אוים• דריקן םאר עלעםענסארע באגריםן, װןןס ליגן נישט אין די 4 אײלן םון םארק אץ בית־המדרש. י. ליםשיץ הןןט גוט םאר• שטאנען די שװעריקײסן, און ער דערבײלט װעגן דעם םיט א התנבלות אין דער ,הקדמה* בום (רוםיש־ײדישן װערטער• בוך: פאװלןןװסקי (דער אױטןןר םונם דײטש־רוסישן און רוםיש• דײםשישן װערטערבוך), — זןןגם י. ליפשיץ םים זײן געװײנלע•־ כער באשײדנקײם, — איז םיט א קןןפ העכער פאר איםז דער־ בו הןןט פאװלןןװםקי געהאם בו סון םיס אויםגעבילדעסע •) זס רןס *!־'*ר-דזןרםןןנםי *רשייןי ,יי ײײ־דייי* *ייק׳ *ין .קוי ונורי 1867, נזס• 31. איר זענט אויסן אונזער נארןןד נובן ברענגען, דעם אוםגע• בילדעטן, דעם פראםםן םארק מענסשן, ארבעטער, הארעפאשני■ קעם, דאס הײםם דעם גרעססן טײל פון אונז... מוזט איר נעמען די פאלקסשפר$כ<*. דאם איז שוין נישס אסילו ײדיש םאר קולםור־םרעגערײ סתםז נישט בוםעליק פיגורירט שוין דןן דער ארבעטער און דער הארעפאשניק (אםשר דןןס ערשםע מאל אין דער ײדישער פובליביםטיק). ,אויב מיר װילן װירקן אויפן נאראד,—זןןגס יהל׳ל אין דעם זעלביקן ארטיקל, — דארםן מיר בארירן זײנע לעבנס• פראנן, רעדן מיט אים נןןר װעגן די זאכן, װןןם ער איז אימשסאנד בו פארשטײן, װי זײ םאכן אים אומגליקלעך זײן לעבן... עפענען אים די אויגן. ער זאל א בליק געבן זײנע װונדן. זײנע װאמפירן. זײנע פיאװקעס, זײנע בליטזויגער, װןןס ארום אים זענען געשסעלס און מע באפט אים, מע בופס אים, מע זײגט אים אוים זײן םארך םון די בײנער, דןןס בלוס םון אינטער די פינגער, מע רײסס אים שסיקערװײז םלײש, מע ראבעװעט אים, מע לןןזס אים נישט לעבן...* קורץ, יהל׳ל זאגט אין א לעסבערגער בלאט, — אױך מער אויפן װונק — װןןם ליסשיץ האט געמײנט און נישט גע■ קאנט זןןגן אין א לעגאלן ביך אינם בארישן רוםלאנד (און װאס ער האט דאך געגעבן אנבוהערן, דרך־אגב, נןןך אין *יודל און יהודית*: .בום תכלית איז נישס דערעיקר דןןם געלט*). ײדיש דארף װערן די שפראך םון װיכטיקע לעבגס־אינםערעסן בײ דער גרױסעד מאסע, םון סןןביאל־פאליםישער פראפאגאנדע. דאס איז שוין, םםתםא, געװען די בײם, אדער נאענט דערבו, װען יהל*ל און ד*ר קאמינער הןןבן געשיקט אלחנן קלמנסאנען םים סןןביאליסםישע פראקלאםאביעס אויף ײדיש קײן בארדי• סשעװ, און דןןרט הןןט ער געטראפן י. ליפשיבן א םארטיקן םאר סןןביאליסטישער פראפאגאנדע. װעגן י. ליםשיבעס סענות אין יענער בײט בו אהרן ליבערמאנען, מםתמא אין 1877, פארװאם יענער פירט זײן סאביאליסטישע פראפאגאנדע אויף העברעיש, אויף דער שפראך םון די שונאים, איז שוין דןן םריער דערמןןנט געװען. דןןם איז שוין געװען די לעבטע יארן פין ליפשיבעס לעבן. םסתמא געהערן בו יענער בײס ליפשיצעס פןןליטישע שריפטן אויך, װןןם זענען פאר אונז פארלוירן געגאנגען. די װיכטיקסטע ארבעס, װןןם י. ליפשיץ האט ןןפגעטון, ליגס אין די בװײ גרונס-פונקםן סון זײן פרןןגראם: אין פןןלקסבילדונג אױף ײדיש און אין שלײםן דאס געבײג סון דער בילדונגס■ ארבעט. — די שפראך. י. ליםשיץ האם נישט געשריבן קײן השכלה־ארםיקלען, נישט פרןןפאנאנדירם םאר בילדינגז ער הןןט גענעבן דאס װיםן גיםא. ער האט פאפילאריזירם אין ״קול םבשר* אםטרןן■ נןןםיע (.תכונה אין אםונה*, 1862), םיזיק און כעמיע: ״דןןס פאלגעזעץ*, ״װי דער רויך קיםט אהין* (1864), .כמארע אין פארע* (1869), פןןליטישע עקןןנאמיע (״געלט*, 1869). לויכ אײניקע ידיעות זאל ער הןןבן געמאכם נןןטיבן בו םילכ פאליטישע עקאנאמיעז ער זאל אויך הןןבן ןןנגעשריבן א םיזיקן אויף ײדיש. בו אונז איז דןןם נישס דערגאנגען. אין דער זעלביקער בײט, — און דןןם איז דןןם װיכםיק- סטע אין זײן לעבנס־ארבעס, — הןןט ער זיך םארנומען םיט דער ש פ ר א ך . אינם ארטיקל .די 4 קלאסן* דערבײלט ער, אז ער ארבעט אויף א דײטש־ײדישן און ײדיש׳דײטשישן װערסער־בוך. בו 1867 הןןט ער שוין די ארבעט געהאט םארטיק. דער בװעק םון די װערטעריביכער, ײדיש םים אנ•