Literarishe bleter · 1928-09-07 · 36 (7.9.1928) · p. Seite 699

699 ליסערורישע נ ל1ם * ר 39'ץא *נסטלעקט מאניעװיטש, װי םיר ה#בן שוין געזןןגס, דעם איניר- לעכן זין םון די זאכן: זײ װערן נײ אים, װי םיםנים םין זײער םןןביאלער באדײסוננ: דער םינםםערער שרעק םון די נענער- דירות, די טעםםקײם םון די שסןןשישע װענס (אויםוןפןןרסרעס). ןןנער מײנם נישט, אז דןןם איז אלץ. םאניעװיטש איז א טיפישער ײדישער ארטיםט, װןןס םראכס. ער איז א אםתער קינםטלער, װעלכער לײקנס ןןפ, װי די אנדערע, װןןס םיר הןןבן דןן דערםןןנט, די לעגענדע, אז םעםיטן זענען נישט םעיק בו בילדגדיקער קונםט. עם האגדלט זיך טאקע װעגן דעם, װןןס מא. גיעװיטש הןןט זײנע זאכן דערפירט אין דער הינזיכט םון םארב- און קאםפןןזיביע עו אםתע און םאדענדיקטע קונםס-װערק. םטאלין הןןס געזןןנט, אז די נײע קולטור װעט אין איר פהות זײן א פרןןלעסארישע און אין דער פןןרם א גאניןנאלע. עס װןןלט געװען םריבײסיק אנבורוםן םאניעװיסשן אלס פרןןלעטארישן קינסטלער, אבער ער איז זײער נאענט בו דעם, און ראם, װאם איך האב אננערוםן ײדיש אין זײן םןןרם, גים*בו זײנע װערק׳א באזונרערע פראכם און איז א נײער באװײז, װי אויסנעבײכנס עכ קןןנען בארײכערן אײנער דעם בװײסן םאלענטן סון םארשידענע נאביעס, װעלכע דריקן אוים די גרונד-שטריכן םון דעם אדער יענעם נאביאנאלן כאראקסער. אין ןןנהױב איז געװען שװער — דערבײלס ער םיר — אפעריקע איז א הארס לאנד, ןןך, װי הארטי. דערנזןך האט םען ןןנגעהויבן קויםן בײ אים םאר די םוזײם. ןןבער .םסחרים• אינפערעםירן אים װײגיקער װי קונםס און װי דןןס םארשסײן קונסט. דעריבער שסרעבם םאניעװיטש בו וױיזן זײגע גײע װערק פאםקװע און דעם גאנבן ראטנםארבאנד. ער איז זײער שסארק נעװןןרן, זײנע זאכן שםידט ער און שלײםס, ןןבער קודם-כל איז קלןןר געװארן דןןם אינדיװידועלע בײ אים. םאניעװיםש איז םילקאנטיק. ער איו סא־בליבן דער םרויע- ריקער פרײנד פון זײן פאלק אין דעם גראנדיעזן בילד ,דעד אוגטערגאגנ םון געםא*. װןןס ד״ר פוקדוגי האלם פאר א .אםתן טײל פון ײדישן סאלקלןןר*. ער זינגס א גאנבע םארביק-קאנ- םסרוקטיװע און םאנוםענסאלע עלעניע װעגן דעם גורל םון גע- פלןןנטן םײל םון ײדישן פןןלק. אלײן ןןבער זןןגט ער װענן זיך ןןםט: ,װיכסיק איז נישט דןןם, װאם דו םאלםם, נאר װי אזוי׳, אין יעדער קןםפאזיביע, בי דאם איז א אויטןןפןןרסרעט, בי א םינסטערע גאס אין א נעגער-קװארטאל, ןןדער א קלײנער םקװער, אין װעלכן די גרויםע אוםעטיקע שטאט האם ארויםגעיאגט די קינדער, — אוםעטום װערטער א ו ן מעשיכמ א• אלמי / ניר־יןורה אםילו נישם דערםון, נןןר גארנישס — נישט געטראכטערהײט סארקריכט מען סון נדר ארוים. ס׳גײט זיך אלײן, ןןן אױם• רעכענונגען. ם־הויבם-ןןן אן אוםשולדיקן שפאביר אויף דער ײדישער דזשיקע און ם׳םארגײס ביז אויאזדןןװסקע — ס־איז דןןרט ברײטער, רחבותדיקער — זעבט םען זיך אװעק אײף א באנק שעפן לוםט... זןט זײ ם״נען מיר דזןך, די אינטואיטיװ*אסיםילידסע אין װארשע און אין נױיןןרק, אין לעמבערג און אין בוענןןם• אײרעם. דארסן דןןך אונזערע רײד בילן אין זײערע הערבער, נישס אין אונזערע. אונז דארף םען רןןך נישט ערשט באװײזן, אז ײדיש, ײדישע קולטור איז .גוט םאר ײדך... םאר זײ איז עס א חידוש. איר באגעגנט אםןןל אזא ױנגנמאן ןןדער מײדל און דערבײלט װעגן ײדיש, ײדישער קולםור, שםעלט םען אויף מויל און אויערן: טאקעז אזויז אינסערעסאנט! כדאי זיך בו באקענעןנ נישט אײנער און אײנע םון די דןןזיקע איז שוין .באקערט* געװןןרן בו אונז אויף א גאנץ פריװאסן שטײ• נער, דורך א בוםעליקער באגענעניש םיט אײנעם סון אונזערע. און דןןס. װןןס קזןן געטון װערן פריװאט סיט אײנבעלע, קןןן, לױט םײן סיםסטער איבערבײגונג, געסון װערן דורך א באװעגונג מיט א רבים. ןןבער דערבו דארםן םיר װערן םים• יןןנערן, םיםיןןנערן םון ײדישער קולטור — און זןןל ןןם דןןס װןןרט אונז נישט שרעקן, בםרט, אז נישט אויף םרעמדע גײען םיר ןןנהענגען אננזער תורה, נײערט אויף אײגענע, װןןם זענען װעדליג זײער גאנבן םהות א ו נ ז ע ר ע, נןןר בוסעליק סאר• פרעםדם. אונזער פרןןפאגאנדע הןןט די בעסטע אױסזיכטן אויף דערםןןלג, אויב זי זזןל געםירט װערן נישט אין א סןןן םון מוםר, מים שרעקענישן םון גיהנום און שאול תחתיח. נײערט אױף א געזונטן ראביןןנאלן אוםן. מיר קענען אםילו ארוים• ברענגען דעם רןןפאנטיזם םון נײ-קולסור, םון נײ־געבזרס... מיר קענען אםילו ןןנװונקען אויף דאס םענסש־דעגראדירגדיקע, 1 ײדיש... ײדישע קולטור... אונםערגאנג... אױםגאנג... יזן• בוקונםם... נישטיבוקונםט... װערטער, װויל*פאקאנטעז װערטער, ןןפסיאיבערגעחזרםע, איבערגעקײסע. אין ײדישע בײטונגען, אין ײדישע זשורנאלן, אויף ײדישע סריבונעס, אין די ײדיש• ליטערארישע געםארקן — אוםעטום שלןןגן זײ אײך אנםקײגן. װערט אפזןל שסיל אױף א װןןך, א חודש. א יזןר, פראלן זײ, נןןך דער הםסקה, ארוים םיס םרישן כוז — און אלץ הויבס זיך ןןן םונדןןסנײ: אונםערגאנג... אויםגאנג... די זעלביקע רײד, די זעלביקע שלוסן. םיט א םולן קןןפ .אונסער־אוים״ פןןלעםיק. גיט םען אמןןל א םרעג זיך אלײן: בו װעפען רעדט מען דןןסז בו םירז בו נןןך אזעלכע, װי איך, װןןס ןןסעמען םיט ײדיש, לײענען ײדיש, שרײבן ײדיש, טראכסן ײדישז — טןן װןןם איז די פעולהז איך און דו... סאר אונז איז עם דןןך כלל קײן םראגע נישס. פאר אונז איז עם לוםס. סאר אונז איז עם — לעבן. ם׳איז דןןך פשוס םארשװענדט ענערגיע. לײדנ• שאפט, װןןרים עם באםרוכפערס קײנעם נישס, פארדולט בלויז דעם קןןי• די אלע רײד װןןלםן געהאס װעלכע־ם׳איז פעולה, װען זײ זןןלן זײן געװענדט אין דרויםן ארוים, אהין, װו ם־געםינען זיך די, װןןס איפער זײ ביסערן םיר. װןןס זײער ןןפםרעםדונג שרעקט אונז אזוי. זײ מחוץ אונזער קרײז, װײםן דןןך אםילו נישס, אז םיר שרײען קאראול, אז םיר באוםרויקן זיך. אײגנםלעך שרעקס דןןך אונז נישס אזוי די באװוסטזיניקע, די אידעישע אםיםילאביע, וױ זי װערט געםרןןגן סון די ,ײדן םון םןןזאישן נלויבן״ז װןןם אונז באוםרויקט איבערהויפס איז דןןך די ,אינסויטיװע אםיםילאביע״. ןןט די ױנגעלײט און םײדלעך, װןןם נישס אםיםילאביע-אידעען און נישס פרינ• ביפיעלער אנםאגןןניזם רײםם זײ םון אונז ןןפ. זײ טראכטן