Literarishe bleter · 1928-08-31 · 35 (31.8.1928) · p. Seite 684

35 זא ליטעראריעי בלעםער 684 זער קולטור, דאכס זיך, דערװײל די *״נדיקע, די.םעלה םון איר אלװעלסלעכקײט, דזןס, װןןס זי דים יניקה םון כלערלײ לעבנםשםײגערם *ון קולסורן םון דער גןןרער װעלס און װןס זי שםיגלם זײ אלע אי און בינדס גונויף די ״םױלישע װעלדער״ םים ״קענסןןקי״, דעם ״שװארבן װילנער שליאך״ םים דעם ״װײטן װעסם״-ןןם די אלװעלםלעכקײם יון אינהאלם און םןןרם, די םילגעשםאלםיקײס—דןןס אח דער שכר םאר אונזער ארטיקער שװאכקײט אין יעדן לאנד באזונדער. און נישם נןןר אונזער קולםור־לעבן איז אלװעלסלעך. די עקאנאמיש־קןןנםםרוקסיװע םעטיקײט הןןט אויך םארבונדן די ײדן פון דער גןןרער װעלט. אלע אזױנע ןןרגאניזאציעם טרןןגן איבס אזא כאראקסער, און דןוס זענען םער נישם די אםןןליקע צדקה״ןןרגאניזאביעם. זײער כאראקסער איז א ברײםערער, זײער פארנעם-א גרעסערער, און די יערםיעקסיװן—װײםערע. שוין נישם רעדנדיק װעגן דער אלװעלםלעכער בעםענסירוגג םון ״גלות״, װאם דער ביוניזם הןןט ארײנגעטרןןגן, װערן איבס אלע אנדערע עקןןנןןםישע פרןןבלעםען בײ אונז גענוםען אין אזא װעלם״מאםשםאב. אםילו רוםלאנד. װןןם װיל דך קולםורעל םעםארירן דערװײל םון די ײדן םון די איבעריקע לענדער, הןןט איר קןןלןןניזאביע״טעםיקײם םארװאנדלט אין א ירןןבלעם םון ײדנטום םון דער גאנבער װעלם. װןןס זענען דןן די אויםגאבן םון ײדישיזם, װןס שםא• םען ארוים סון אונזער אלװעלםלעכקײסז די װיכטיקססע אויפגאבע םון דעם ײדישיזם איז ד$ם אויםרןןםן אין דער םםיכןןלןןגיע סון די ײדישע םאםן דעם ביוניםסישן ״באי גולה םגולה״. ןןט דןןס דןןזיקע נםדרדיקע ״האלטן זיך אויםן םור״, גרײס צו לויםן װוהין די אױגן סראגן, איז איצט אײנער םון אונזערע גרעסטע אוםגליקן. נישם אנס• לויםן, נןןר ״בנו לכם בתים ונםעו לכם כרםיס*, װי ירםיהו הןןם געשריבן בו די ײדן אין בבל — דןןס איז די געזעל• שאםםלעכע אויםנאבע םון ײדישיזם אין הײנטיקן םןןםענט. נישס זיבן און װארטן אויף א םעגלעכקײם ערגעץ װוהץ בו אנס• לויםן און דערװײל זיך ארופסרןגן םים די ערב*עפיגראנסישע שסיפונגען. חלוםען װעגן װײםע גליקן און םארלירן כסדר אײן עקןןנןןמישע םןןזיביע נןןך דער בװײסער, נןןר םארקערם זוכן םים כלערלײ פיםלען זיך אײנבוםעםםיקן אויםן ןרט, בובו• םאסן זיך צו נײע באדינגונגען אץ אײנלעבן זיך אין נײע םארםען דןןם לעבן בײם זיך בליץ-שנעל און םען דארף זײן גענוג םלאסםיש זיך בו קענען אײנםאםן אין די נײע לעבן• םןןרםען. אין א םך לענדער זענען די םןןליסישע םאקסןןרן אױסן דורך די נײע םןןרםען אויםבורןןסן םשוס די ײדישע באםעל• קערונג, און די ערב־עםיגראגםישע שםיםונג, דןןם שםענדיקע ארומטרןןנן זיך מיםן געדאנק ״װוהין לויםם םען״ — ד$ס אח װאםער אויף יענער פיל, דןןם שלןןגס ארױם דעם באזיס םון אונסער די פים. עס איז נישס אםת, אז םיר קענען זיך נישם בופאםן צו די נײע פןןרסען. די זעלביקע שיכסן, װען זײ עםיגרירן אץ אםעריקע, און ארגענםינע, און םאלעססינע, װערן זײ םיכאםןןל מסוגל בו פארשידענע נײע כאדיננונגען, ארבעםם-פןןרםען און קולםור-באדינגוננען. די זעלביקע אריים• געשםױםענע הענדלער װערן ארבעסער, העקער, שןןםערן, פעד■ לער א. א. װ. און אויסן ןןרס גיםא נײס עס נישם. עס םעלס י די פםיכןןלןןגישע גרײםקײם צובוםאסן זיך, צו נעםען זיך בו נײעם. (ס1ף עיםס) ״גלות״ דורך און דורך נעגאטיװ. דער אײנביקער מיםל איז— ןןפבענםרןןסוגירן דאם ביםעלע שמאנס, די עסלעכע בען םויזנם, װןןם װעלן אויף די חורבות סון דעם גלות און איבער די אויף הפקר״געלןןזענע םיליןןנען פון ,דור המדבר״ אויפבויען פאר זיך א קלײנע, ןןבער א שײנע ״סםלכת כהנים״, װןןם װעם זײן די עםלעכע קאראם רײן גןןלד, װןןם איז אויסגעזיפס גע• װןןרן םון דעם גרויםן בארג זאמד. אין קעגנזאץ בו די בײדע קאנבעפביעס איז דער ײדי• שיזם פןןזיםיװ: דאס נײע בוים זיך אויף דעם אלשן און םון דעם אלםן. דער געלײםערסער מןןמענס, װעלכן מיר לעבן איבם איבער, איז נישם קײן מאםענס פון אונםערפירן א לעבםן סך־הכל םאר א ליקװידאביע, נישט אחד העמם ״עת־כנום״—עס איז א תקוםה א רעקאנסטרוקםיװע, אן איבערגאננ פון אײן םסאדיע אין דער בװײםער ארײן, װאס נובם אויס און שאפם איבער די ירושה םון אלע םאריקע תקופות. עם איז א נןןר■ םאלע ״פושס בורה ולובש בורה״. ײדן הןןבן זיך פארשפרײט אויף דער גןןרער װעלט, איז עם נישם קײן ברה — זענען םיר א װעלם־פןןלק. עם םאכס נישם אויס, װןןם ביז הײנט הןןבן מיר נישס קײן אנדערן מוםםער םאר זיך אזא פון א װןןםער עם איז בװײםן פאלק-עס איז א װענ א געשיכםלעכער נישם נאר םאר אונז אלײן. די הײנטיקע פראדוקביע פןןרמען און קןןמוניקאביע• מיםלען זענעז בעשםויבער פון םעלקער בכלל, דער באנריף םון סעריטןןריעלע, נאביןןנאלע קערפערשאפטן לעבט איבם בכלל איבער א גרויםן קריזים אסילו בײ סעלקער, װאס בילדן פלוכות און עם גײם בו נאביןןנאלע איבערסעריםןןריעלע םארבאנרן. עם זענען שוין אסילו פאראן פרןןבעם םון אונסערסלוכותדיקער ױרידישער נןןרמירונג פון ןןס די עקסםעריטןןריעלע נאביןןנאלע םארבאנדן אין פןןרם פון מינדערהײםס־רעכס. אםת, די דןןזיקע נארםעם זענען װײם פון בו זײן באםרידיקנדיק, זײ זענען אפם אפילו כלומרשסע נאר. אבער דאס ליגם אין כאראקםער םון אלע הײנם־קע אינםערנאביןןנאלע נארמירונגען, אלע זענען זײ אזױנע מינדערװערםיקע. ןןבער דװקא ןןם דןןס, װןןם די װעלט• דיפלאמאסיע הןןס געםוזם זיך סארנעםען,—זי איז געװען דורך םאקטן געבװונגען זיך בו םארנעמען, — םים גאר א נײעם אין דער געשיכםע סינדערהײסס־פראבלעם. ןןט דןןם גוםא װײזם דאך באשײנפערלעך, אז די בעשפרײםונג םון םעלקער איז א זאך אן אקםועלע אין לעבן און אין קולםור אומעטוס, נישם נאר בײ אונז אלײן. בוליב געשיכםלעכע םיבות זענען םיר די ערשםע אויף דעם װעג. נישם קײן גרױםער גליק, מיר װןןלםן מוחל געװען אויף דעם כבוד בו זײן די ערשטע. ןןבער םאקםן רעכענען זיך נישם מים פארלאנגען און דער פאקס איז. אז נישט נןןר םיר זענען םארשפרײם איבער דער גאנבער װעלס, נןןר אז ביםלדכ• װײז װילנדיק-נישט־װילנדיק ןןרגאניזירן מיר ןןם די סארשסרײם• קײט. אונזער קולטור פרןןדוקביע און קולםור םארברויך איז שוין בײ הײנםיקן טאנ אלװעלטלעך, נישם געקוקם אויף דעס, װןןם פון טשערנןןװיץ ןןן הןןבן מיר נןןך נישם געהאט קײן אלװעלטלעכע קולטור־קןןנפקרענץ. דןןס װײזם נןןר אויף אונזער אין א געװיםער מןןם אומגעלומפערםקײס. עס װײזם, אז אונזער ארגאניזאביןןנעלע טעטיקײט שסײם אפ םון די םאקסן, ןןבער די םאקסן גוםא לײקנט עם בשום־אופן נישט ןןפ. אמת, אז בוליב דעס, װןןם מיר זענען אוםעטום א םינ• דערהײס, איז אונזער קולטור אומעםום, אין יעדן ןןרם, אין יעדן לאנד באזונדער די שװאכערע, ןןבער דערםאר הןןס אונ•