Literarishe bleter · 1928-08-31 · 35 (31.8.1928) · p. Seite 683

683 ליטערארישע פלעט 35 ־וא די אויפגאבן פוז יידישיז □ (20 יאר נאך טשערנאװיץ) א. גאל$מב / װיד־ינע . װײניק בולט אויסגעשליפן די גרונטיקע װינקלען זײנע אין װײניק אונטערגעשײדט םון די צװײטראנגיקע. און װײל מען האט זיך בײ אינז װײניק םארנומען מיט דער טעאריע םון ײדישיזם, דעריבער זענען תםיד םאר אינזערע אויגן בולטער די פראקטישע אויםדריקן זײנע — די סריער דערמןנטע דרײ טעטיקײטס־געביטן, אײדער זײנע גרונס־פרינביפן. און דןןס רוםט זיך אפ נישם גוט אויך אין דער פראקטיק םון ײדישיזם. אויף א קאנסערענץ םון דער װילנער בילדונגס־געזעלש. מיט אירע ןןפטײ״לונגען איז אויםגעקומען בו הערן סענות, אז אײגנסלעך װײםן ןןםסמןןל נישט די ײדישיסטן גוםא, װןןס םןןרט איז דער ײדישיזם אזוינס? און מען םארנעמט זיך נישט מיט אויםקלערן דעם םהות סון דעם ײדישיזם, מחמת דאס עצם אויםםאםן דעם ײדישיזם אן און םאר זיך איז בײ אונז פאררעכנט םאר א שטיקל עברה. עם װענדט זיך ןןן ןןרט און בײט. ןןבער אלנפאלס קען מען קאליע מאכן זיך די רעפוטא• ביע מיט אזוינע זאכן װי ײדישיזם. ןןבער לןןמיר לאזן די מורא ןןן א זײט און פרובירן פןןרמולירן דעם ײדישיזם. קודם-כל איז דער ײדישיזם א סןןױטיװע אויםםאםונג םון דער ײדישער געשיכטע. בװײ זענען געװען די נעגאטיװע םןןםענטן. דןןס זענען: די אסימילאביע אין אלע אירע םןןרמען מיס דעם בװילינג אירן — דער השכלה און דער בױניזם מיט זײן בװילינג — דעם העברעיזם. דער הבד השװה, — װןןס לויס בײרע קאנבעפביעס מוז םןןרקומען א קארדינאלער סאביאל• עקןןנאמישער איבערברוך אין דער ײדישער געשיכטע, און במילא — אויך א קולטורעלער. לויט בײדן איז דאס לעבן םון ײדן אויף דער גןןרער װעלט אומנןןרסאל און הןןט נישט מער קײן תרוםה. עס מוז םארענדיקט װערן, עם װערט סארענדיקט, און עס הויבט זיך ןןן גןןר א נײ לעבן, א נײע ריכםונג. דןןס, װןןס איז םאראן, קען נישט םןןרטגעזעבט װערן, װעט נישט פןןרטגעזעבט װערן און קזןן אפילו נישט אויםגענובט װערן װי מאםעריאל בו שאםן דןןס נײ־לעבן און נײע קולטור. די אסימילאביע־השכלה הןןט איר אויםװעג געזען אין אונטערגאנג לויסן מוסטער־בערלין אין אנסאנג םון םןןריקן יןןרהונדערט. אנדערע נעמען-אויף, למשל, מענדעלעס בית• הםדרשדיקע נאטור־באשרײבונגען םאר משכילישע. כלומרשט אין דעם ארײנסירן דעם נײעם עלעםענט—די נאטור־שילדערונ• גען—אין די םןןרשטעלונגם־םןןרמען םון דעם דעםןןלטיקן ײדישן מענטשן, אין דעם סארברײטערן זײן געװײנלעכן הןןריזןןנס אויף א נײעם גןןט — ןןט אין דעם האט זיך אויסגעדריקס מענדעלע דער משכיל. אבער דןןם איז אין גרונט םאלש. דװקא דא איז שוין מענדעלע געװען אוים משכיל, דא איז ער שוין געװען דער ײדישיםט םון זײן בײם. דער םשכיל הןןס אלץ, װןןס ײדישלעך איז, נעגירט, אויף אלץ אזוינס געקוקס מיט װײטיק און עם געהאלטן פאר אומאויםנובבארן אלטװארג, װןןס דארף אויסגעקערט װערן םיט דעם גרויםן בעזעם. די השכלה איז אין גרונם אזוי פעסימיםטיש געװען, אז אויף דעם גאנבן ײדישן לעבן הןןס זי געקוקט מיט אויגן םון ,אין לו תקנה אלא שרסד,'. און דןןס זעלבע אויך דער בױניזם. םאר אים איז דער עם איז בװןןנביק יןןר אריבער םון דער טשערנזןװיבער קןןנסערענץ, בװןןנביק יןןר זינס עם איז בום ערשטן מזןל עפנטלעך פרןןקלאמירט געװןןרן דער ײדישיזם. א סך הזןט זיך סאר דער בײט געביסן, א םך איז אויסגעװאקםן, אויםגעבויט און אויפגעסון געװןןרן. ןןבער עס דוכט זיך, אז ביז אויף דעם הײנטיקן טןןג איז דער ײדישיזם בו־װײניק פארשטאנען, בו• סלאך און אויבנאויפיק. ײדישיזם װערט םארשטאנען װי א בא• װעגונג םאר ײדישער קולטור, ריכסיקער םאר קולטור אויף ײדיש און םאקסיש װערט עס אויסגעדריקט אין דעם חום• המשולש םון שול—בוך—םןןרלעזונג. םארשטײט זיך, אז יעדער םון די דרײ בװײגן הןןט זײנע סארבװײגונגען, זײן היערארכיע, זײנע ןןרגאניזאביע־םזןרמען און אלע בוזאמען שטעלן זײ סןןר א גאנץ אימפןןזאנסן קולטור־ןןרגאניזם מיט א ברײט־םארשפרײ• טער נעץ אנשםאלטן אויף דער גןןרער װעלט, מיט א גרױםער ארםײ פרןןסעםיזןנעלע קולטור׳טוער, און, פארשטײט זיך, מיט א גרויםער בןןל געניםער פון ןןס דער קולטור. ןןבער םון דעם אלעם קוםט אויס, אז דער ײדישיזם איז הוילע רוחנױת, עס איז א באװעגונג נןןר םאר רײנער קולטור און מיט גשםיות, םיט פןןליסיש־עקןןנןןםישע און געזעלשאםטלעכע פרןןבלעמען הןןם דער ײדישיזם כלומרשט קײן שײכות נישט און אט די ןןפגעריסנקײם סון פראקטישן לעבן איז שוין ארײנגעדרונגען אין באװוסטזײן פון די ײדישיסטן. מען הןןט זיך שוין אזוי אײנגעװוינט ןןפבוטײלן דעם ײדישיזם פון פןןליטיש־עקזןנןןמישע פרןןבלעמען. די לעבסע גײען ארײן אין אגדערע סאביאלע קןןםפלעקסן און דער ײדישיזם בלײבט נאר גײםס, נאר רוחניות. אםת, דער ײדישיזם גופא װערט על״פי-רוב נישט גענומען װי א זאך םאר זיך, ײדיש, זןןגט מען. איז נישס קײן סעטיש. דער ײדישיזם װערט אויםגעםאסס װי א ברוך־טײל םון א גאנבן געזעלשאפטלעכן קאמפלעקם, װי אײן פונקט אין גאנבן פרןןגראם. ןןבער ןןט דער דןןזיקער פונקט. װןןס חזרט זיך איבער אין םארשײדענע פראגראמען, װןןם םארבינדס קעמסנ• דיקע סארטײען, איז, קענטיק, א סך ברײםער, האט זײן אײ• גענע לאניק און איז װײניקער אפהענגיק םון די איבעריקע פונקטן םון דעם ןןדער יענעם פראגראם. אין װעלכן ער גײט ארײן, װי א װעלכער עם איז אנדער פונקט סון די זעלביקע פרןןגראםען. שוין בײ זײנע ערשטע באװוסטזיניקע סריט הןןט דער ײדישיזם געהאט אס די םארבינדונגס־םעיקײטן. אין טשערנןןװיץ הןןבן זיך םיט בװזןנביק יןןר בוריק בונויםגעזאמלט מענטשן םון גאנץ םארשײדענע ריכםונגען און װעלסןןנשוױנגען. ארום די ערשטע ײדישע שולן הןןבן זיך גרופירט מענטשן םון םארשײ־ דענע פארטײען און דעם קאםף סאר ײדיש אין דער חברה ,םםיבי השכלה׳ הןןבן אויך געסײנזאם געםירט סארשטײער םון םארשײדענע און בװישן זיך קעםסנדיקע ריכטונגען. איז בכן דער ײדישיזם דןןך ברײטער. סיםער און װיכטיקער, װי װןןםער עם איז אנדער געביט םון געזעלשאםטלעכער ארבעט. ןןבער דןןך הןןט דער ײדישיזם געליטן םון דעם, װן*ם ער װערט װײניק אויםגעסאסס װי א זעלבםטשםענדיקע באװעגונג, װי א םולער װעלטבאנעם. ער איז דערםאר ביז הײנט װײניק םאר■ מולירט, װײניק אויםגעדריקט אין א בולטן קרעדןן, עם זענען