Literarishe bleter · 1928-08-31 · 35 (31.8.1928) · p. Seite 681

681 ליסןרזרישז גלזסןר 35 זא די ערשטע מאביל־יזאציע , ו ו א ר ש ע ײדיש-ליבהןןבער. די פםולת, די אנטשעפענישן פון ײדישן װארט ארױסגעװןןרםן. אין געבליבן זענען די אמתע, די גאנעע הינדערםפראבענטיקע, םרײנט אוז ןןנהענגער םון ײדיש. א דאנק ןןט דער דיםערענבירונג איז מענלעך געװען גיטרעסן בו פןן• זיטיװער, םעסטער ײדישער (ײדישיםטישער) קוזסור־ארבעט. די טשערנאװיצער ײדישע שפראך־קאנפערענץ האט געגעבן דעם לןןזונג: בו קעסםן םאר ײדיש, סאר איר קולטורעלער, געזעלשאסטלעכער און נאגיאנאלער גלײכבארעכטיקונג. און אט דער לאזונג האט באגײםםערט די ראדיקאלע ײדישע אינטע■ ליגענץ, די ײדישע םוןלקנ־מאסן אין רוסלאנד, אין אמעריקע. און אין אלע ײרישע קבוגים, און םיהןןט גענומען אויםשטעלן ײדישע קולמור־אינסטיסוגיעס, גענומען שאפן ײרישע װערק, גענומען בויען ײדישע קולםור״בנינים, װאס האבן געקעמפט און געמאכט מענלעך די קולטורעלע, געזעלשאםסלעכע און נאגיא• נאלע גלײכבארעכטיקונג םון ײדיש. דאן, גוריק מיכ 20 יןןר, איז עם געװען א טרוים. א םאנ• טאזיע. אין יענער גײט זעגען נאך כמעט נישט געװען קײן ײדישע שולן. די ײדישע ליטעראטור האם ערשס אנגעהויבן גו מאכן אירע ערשטע ברײטע טריט אין ײדישן לעבן, זי איז נאך גןװען ןןרעם. אײנטאניק, באשסאנען בלויז סון מעשה■ ביכלעך. די ײדישע פרעסע איז נאך געװען ראן אין די װיקע• לעך, בלויז גװײ־דרײ גײטונגען אין דעם גאנגן אמאליקן רוסלאנד. ײדיש איז געװען בײ אלעמען איז די אויגן א שםיף■ קינד. ״די גײט און די אומשטענדן הןןבן םארלאנגט—האט געזןןגט דאן דיר ח. זשיטלןןװםקי, — אז די ײרישע שפראך זאל אוים■ הערן באהאנרלט גו װערן װי א שטיף־קינד. װי א גוגעװןןר• םענע, נןןר מען זןןל זי באהאנדלען װי א נאגיאנאלע שפראך׳ און דאס האט ששערנאװיץ דאן אויםגעטון: פרײנט און םײנט זענען דורך טשערנןןװיץ איבערגײגט געװןןרן, אז ײדיש איז א נײער, װיכטילער םאקטאר אינם לעבן םון די ײדישע םןןלקס־מאסן אומעטום, װו זײ לעבן נאר. טשערנןןװיץ האם גוגעגויגן גו ײדיש א ײ נ ע און אפגעשטויסן די נוױיםע. די טשערנןןװיגער ערשטע ײדישע שפראך-קאנפערענץ איז געװען די ערשסע םאביליזאגיע פון די אמתע אנהענגער םון ײדיש, פון ײדיש־װעלטלעכער מאסן־קולטור,- די ערשטע, גרויםע מןןביליזאגיע, װןןס הזןס גערוםן גום קאמף םאר ײדיש, סאר איר גלײכנארעכטיקונג אין ײדישן לעבן, אין ײדישן שאפן. דער קאמף, װןןס הןןט געבראכט אזעלכע געװאלדיקע נגחונות אויף דעם ײדישן קולטור־םראנט. קאאיעראטיװ .ביכער*, װארשע צו ב א ק י מ ע י די יינילעיס- דויומן״ אויסגאנע פוז ״(1 4^ :)ןדרןט סאר בריװ: ■2 ,•ז*ו828*א^\ .12ס1סק5 .13.196 .ס .י1 .? נ ח מ ן מ י י ז דןןס, װןןם ם׳איז םןןרגעקומען אמןןל ארום דער טשער• נןןװיגער שפראך־קןןנםערענץ גוריק מיס גװאנגיק יאר, חזרט זיך איבער םיס אײניקע ענדערונגען אויך א י ג ם בײ דער געלעגנהײם םונם גװאנגיקיןןריקן יובל םון דער ערשטער ײדישער שפראך־קאנפערענץ. אײניקע דערמאנען די ערשטע ײדישע שפראך־קזןנסערעגץ מיט פיעטעם און באגײסםערוננ, זײ באקומען די געלעגנהײס און מעגלעכקײט גו םאכן א םך־הכל םון גװאנגיק יןןר ײדישער קולטור-ארבעם, װןןם הןןס באםעסטיקם, געלײגט םונדאמענסן און װײםער געלןןזט בויען ײדיש־װעלטלעכע קולםןר אין אלע אירע גװײגן און ןןפגװײגן. םען איז שטןןלץ און גוםרידן, װןןס נישט נעקוקס אויף די אלע מניעות םון אינעװײניק און דרויםן, הןןט מען דןןך באװיזן אזוי םיל אויםגוטון. אנדערע, םון לינקם און סון רעכטס, באגלײטן די ױבל־םײערוננ מיט חוזק און ביטול, פרובן םאכן גו נישט די באדײסונג םון דער שפראך־קןןנםערענץ און באםיען זיך אזוי׳ארום גו םארשװעכן דעם יום-סוב םון דער ײדישער קולטור. ןןבער פארפאלן. בײ די אלע סרײנס םון ײרישן װןןרס, םון ײדיש װעלטלעכער קולטור איז די םשערנןןװיגער שפראך■ קןןנםערענץ שוין םון לאנג געקרױנם םאר א װיכטיקן עםאפ אין דער געשיכםע און אין דער אנםװיקלוננ םון דער ײדישער םאסן-קולםור. געװים, איגם, גװןןנגיק יןןר נןןך דעם. װי די קןןנפערענץ איז םןןרגעקוםען, קןןנען אונז אײניקע פונקטן אין די אנגענו• פענע רעזןןלוגיעם נישט באפרידיקן. אבער מען באדארף נעמען אין אכס די דעםןןלסטדיקע באדינגונגען און םארהעלטנישן. פאר יענער גײט איז די אנגענוםענע רעזןןלוגיע, — אז ,ײדיש װערס אנערקענט םאר א נאגיןןנאלע שפראך׳ — געװזן א גע• װאלדיקער םארדינסט. אשילו פאר פרגן, װןןס איז דענססמןןל געשטאנען שםןןל און אײזן פאר ײדיש, הןןס דאן, אויף דער טשערנןןװיגער קןןנםערענץ, ןןט די רעזןןלוגיע אויםגעזען גו■ זײן גו דרײסט, פריגײסיק. פרץ הןןט דאן געהאט סםקות, גו ם׳קןןן ש ו י ן פרןןקלאמירן ײדיש םאר א נאגיןןנאלע שפראך. •) פרץ הןןס געהאלםן, אז ״אונזער אויםגאבע דארף זײן — אוים• הײבן ײדיש, װןןם איז לעת־עתה א םןןלקם-שפראך םון די מאסן, גו דער םדרגה םון א נאגיןןנאלער שפראך םאר דןןם גאנגע סןןלק און דער אינםעליגענץ•. ןןבער גי הןןט די טשערנאװיגער קןןנםערענץ געשםויסן גו פןןזיטיװער ײדישער קולטור־ארבעט, גי הןןט די קאנםערענץ ןןנגעגײכנט קלןןרע װעגן פאר װײטערדיקן ײדיש־װעלטלעכן שאםןז קײנער פון די האלבע און גאנגע קעגנער םונם ײדישיזם װעם נישט לײקענען. אז די םשערנןןװיגער שפראך־קאנסערענץ הןןס געהאט א קאלןןםאלע באדײםונג אין דעם װײטערדיקן װוקס און אנטװיקלונג םון דער ײדיש־װעלסלעכער קולטור. מיס דעם חױת םון דער סשערנןןװיגער קןןנםערענץ הןןט מען אין די שפעטערדיקע יןןרן געשאםן ײדישע שולן, ײדיש טעאטער און װערק אין ײדיש. די טשערנןןװיגער שפראך-קןןנםערענץ הןןט דאן געברענט און געלײסערט די רײען סון די ײדיש-ןןנהענגער, װזננן ■רזן ווון זײן *נם״י *ון •םעײננ •1יף רער ••ערנןװיזיר ■•ר*ך-ק*ני*ר*גץ— ז* םיין *רםיקי *ין .רי יירי•* מ*ים״, *1ינוהם-1וך נ׳ ג .*רץ *ון רי טא*רנ$װי1*ר ררי** *■ר*ך*קןנ**ר*נץ.