Literarishe bleter · 1928-08-24 · 34 (24.8.1928) · p. Seite 659

659 ליסורוריסו ולוסױ 34 זא מיט א געשװןןלענער ,ןןנמערקונג״ סין דער רעדאקגיע, געד■ רײט מיטן בונג אהין און אהער, לויט געדערבוימס םנהג. 6) װי אזוי בעדערבוים הןןט געהאלטן םין .זשארגןןן*, דןןס איז צי זעען םון א רעדאקגיע־באמערקונג בײ א געלעגנהײט: .מיר װילן נישם װארטן ביז לבים װעלן אינז םרעגן; בעםער זןןגן מיר שוין, אז אינזער פר$סט ײדיש איז אװדאי נישם גערעכנט םאר א לשון, װןןרום ם־איז גןןר א םארדןןרבן דײטש*. 7). נישס בעםער הןןס י. ליםשיץ ןןפגעשניטן בײם געביל■ דעטן ד*ר קילישערן. פון א שפעםערדיקן ליםשיבעס בריװ בו קולישערן, דעם ס2-ס1 (?) נאװעמבער 81861), איז בו זעען, אז קולישער איז געבליבן װעגן זשארגאן בײ זײן מײ• נונג. י. ליםשיץ װערט נישט מיד אים בו אניטירן. ער םרעגט אים: םין װאנען הןןט מען זיך גענומען דןןס רעכט בו גלויבן, אז ס׳איז מעגלעך א לעבעדיקע שפראך, װןןם איז נישס םעיק זיך אויםבובילדןז און אויב מ׳זאל זיך יןן האלטן בײ אזא אב• סורד, איז םון װאנעט איז געררונגען. אז ײדיש איז גרןןד אזא שפראךז אין דעמזעלבן בריװ בעט ער קולישערן אויסביניבן זײן אויטןןריטעט בײם געװיסן פירןןגןןװן. דאס איז געמײנס ארוים• בוקריגן דורך פירןןגןןװן א דערלויבעניש אויף א ײדישער בײםינג. מיר װײי׳ן נישם, װןןם קולישערם הןןס אים דערויף גע■ ענטםערט, םיר װײםן ןןנער םין קולישערס א נןןטיץ אין זײנע מעמוארן (.איטאגי*), אז סירןןגאװ הןןט ליפשיבן ןןפגעזןןגטו .ער הןס נישס געזעען קײן שום נוץ אין פרןןסעזשירן דעם געםישסן דיאלעקט*. מיר װײסן אויך, אז די ײדישע אינטעלי• גענץ איז דןן שולדיק. נישט פירןןגןןװ. הןןט דןןך סירןןגןןװ געזעען, אז בשעת מ׳הןןס קורץ םאר דעם םןןרגעלײגט ןןסיפ ראבינןןװיטשן און י. סארגןןפאלן ארויסבוגעבן א בלאט אויף ײדיש, ןןנשטןןט אויף רוםיש, װי זײ הןןבן געבעטן (דער קינסטיקער ,ראזםװעט*) הןןבן זײ זיך ןןסגעװןןרסן דערםון מיט הענט און מים םי0! סון דעמדןןזיקן בדיװ איז נןןך כדאי בו ברעגגען א סןןר שורות, װןןם װײזן אונז ליסשיבן דעם מענסשן: ,װןןס איז שײך מיר, איז נין איך, װי געזןןגט, ןןן געלס, מיטל און ןןן אײנסלוס. איך קןןן דערבײ שפילן נןןר די רןןלע םון א מעקלער מיט דער גןןרער געטרײשאםט און ןןססערונג. מער, זעט אויס, איז םיר נ־שם באשערט*. 9). .נעפועלם׳ הןןט ער (טעןןרעטיש), װי ם׳זעט אוים םונם זעלבן בריװ, נלויז בײ אײכנבוימען, בײ דעם .םאסעםאטישן קןןס*, װי ער רוסס אים. ןןבער קײן םראקטישן װערס הןןט דןןם נישם געהאט: אײכננוים איז געװען צן װײניק םוער. איבט װײסן מיר שוין, אז די איניביאטיװ םון דער ערשטער ײדישער בײסונג אין רוםלאנד (נןןך דעם, װארשע• װער .באןןבאכםער אן דער װײכםל׳) געהערט י. ליםש־בן, ןןבער אויסבוםורן איז דןןם באשערם געװען אל. בעדערבויםען, װןןם הןןט 2 יןןר געלאכט םון דעם איניביאטןןר און םון זײנע פלענער, און דערנןןך ברײט אויסגענובס זײנע קענטנישן און שרײבערשן סאלאנס. (המ*ך קיסס) 6) ,ק51 *ב*ר*, 1863-1862, ניפ. 21, 23—25. 7) יפרס נים• 1. 79. 8) זע •. ר. פיאבי: ,עי דער נעעיכסע פין דער ײריעער •רעזע* •ין .םעעליס*, ניי-יןרק, >*ני*ר 1924, ז. 44 — 46. 9) די יןזיקע, װי וריערריקע, עים*ם פין ליפסיעעם נריװ ברעננ ■ױ *ין ו ירײער ײריסער *יעערזעעיננ. יער *ריװ •יז נעסרינן, ןזוי װי ם׳הןס דעפן9ס נןדןרוס סרײנן ני ןננעזעענע םסניזים, *ויף דייעס פיפ ײדיסע *וחיװז. עלעםענסאר, הןןס דעםןןלם אין משפילישע קרײזן אויסגעזען לעזט קרום און װילד. דער גרעםטער סײל משכילים יענע צײט הןןט געהאס אין גײסטיקן םארםעג די ״נאביןןנאלע׳ שפראך, העברעיש, די אײנביקע שפראך. װןןס זײ הןןבן רעכט געקענט און געםירט דורך איר די השכלה׳פרןןפאגאנדע; און װעגן א קולטור-שפראך הןןט םען געשטריטן בװישן זיך: װער (םונם עלטערן דור) ס׳איז געװען םאר דײסש, װער (םונם יונגערן דור) סיהןןט געהאלטן םאר רוסיש. די קולטור־םאקטןןרן זענען דעמןןלט נעװען: א העברעישע פרעסע, אן ןןנהויב םון הײנסװעלטיקער הענרעישער ליםעראטור, אן ןןנהײב סון א רום.<ײד. פרעםע (.ראזםװעט*), רוסיש־ײדישע קרויףשולן און בװײ רוםיש׳ײדישע ראבינער־סעמיגארן (דןן האט םען נןןך אביםל געדײטשמערישס אויך בײם פארטײםשן די ײרישע לימודים: תנ*ך, .חייןןדם*, גמרא א. ד. גל.). בײ דידןןזיקע האלביגעבילדעטע, װןןס זײער ערשס װעלטלעך װיםן הןןבן זײ געקראגן םון מענדעלסןןנם דײטשישן תנ״ך און םון געטע• שילערם פןןעזיע, אין ײדיש געװען טעןןרעטיש א .םארדןןר• בענער* דיאלעקס, א ״זשארגןןן״ סון א הינטערשטעליקער סאסע, א טײל םון דעת פארהאסטן געטןן לעבן, א קלןןגיז געבײג םאר יעדן ערנםטן געדאנק. קײן נײעם קולםור־פארמעג הןןט ײדיש נןןך נישט געהאט (חוץ אםשר א פןןר ביכלעך א. ם. דיקם. א. ד. גל.). דןןס ביסל ליטעראסור (די װערק אקסנםעלדס, ד*ר עטינגערס, גןןםלאבערם א. אנד.), װןןס איז געשריבן געװען א םך םריער, הןןם זיך זןננעהױבן בו באװײזן געדרוקט שפעסער, ערשט םון 1862 ןןן. םון קײן ערנםםער פובליביסטיק, װער שמועםט שוין םון װיםנשאםטלעכער ליטע• ראטור, א־ז אויף ײדיש קײן םימן נישט געװען. אזוינע װי גאסלןןבער, א. ד. גל. האבן נאך געקןןנט באנעמען ,זשארגןןן* םאר א מיטל םאר געזעלשאםםלעכער קריטיק, םאר םאםירע און פארןןריע, בו טײל םאר השכלהיפרןןפאגאנדע, ןןבער נישם םאר קײן נעשליסן געװער םאר א םארםיםטער, סיםטעמאטישער קולםור־ארבעם בעבס. די, װןןם הןןבן שוין גענןןסן אביסל רוסישע בילדונג, הןןבן געהאלטן דעם .זשארגןןן* םאר א שעדלעכן באלאסט, װןןס שטערט און םארשטעלט דעם װעג בו םענסשלעכער קולטור און בירגערלעכער גלײכנארעכטיקונג, א באלאסט, װןןם ם׳דארף אים װןןם גיכער אפראםען םון װעג. זןןל זײן אסילו מיס א רעגירונגיםארבןןס אויםן ײדישן דרוק• װןןרט. אסילו מענדעלע, װןןם הןןט, אגב, דעמןןלט געװוינס אין בערדיטשעװ און איז נעװען גוס באםרײנדעט םיט י. ליפ• שיבן, האס נןןך דעםןןלם געשמאק געשריבן אין ,הםליץ* און הןןט געשװיבם אויף זײן .תולדות הטבע*... אויף העברעיש. ם׳איז זיך נישט שװער םןןרבושטעלן, װןןםער בןןמבע ס׳איז געװען ליםשיבעם געשריםםס, און װי אזוי מ׳הןןס זיך דערויף ןןנגערוםן. .דןןס רוב הןןט נןןר פון מיר חװק געמאכט, אזוי װי געװײנסלעך דער שטײגער איז, — דערבײלט י. ליסשיץ, 5)— טאקע דער רעדאקטןןר םונם .קול םבשר* אלײן (אל. בעדער• בוים נ. ש.1 הןןט אין דער השכלה אויך געלאכט םון מיר מיט מײנע פלאנען*. בײ בװײ יןןר הןןט ער געהאלםן בײ זיך ליפשיבעם געשריםט, ביז ער הןןס דערשםעקט, אז א בלאם אויף זשארגןןן קןןן אויך װערן א געשעםטן ןןנגעהויבן ארויס■ בוגעבן דעם .קול מבשר* און דןןרס, — םאר זעלבסט״םאר• טײדיקונג קעגן .העברעיםםן׳ און .רוםיםםן*, — ןןפגעדרוקם ליפשיבעם געשריםטם םיס א פאלשן טיטל .די 4 קלאסן*, 5) זנ ,הןדפה• ני זיק ריםיס־ױיסן װסרטער ניך זסיסןפיר 1869, 1174.