Literarishe bleter · 1928-08-24 · 34 (24.8.1928) · p. Seite 658

34 זא לי#זר*ריז? נל*ם* ר 658 ידהושע מרדכי ל־*יפשייז (צו□ 50־ט| י^רצײט 2״טן אויגוסס 1878—2<טן אויגוסם 1928) נ. שטיןז/קיעװ דערגױנג׳שסראך (קולטור-שסראך). פדי ײדיש זןןל קןןנען די, נען םאר אזא גװעק, דארף מען דןןם געצײג גוסא, די שפר*ך שלײםן און עילדן. דער אױטזןר זעט סןןרוים די סקארבןןװע טענה קעגן ײדיש (דעמאלט איז דאם נאך געװען אויםריכטיקער געםײנס): ס׳איז א םארדןןרבענע זאךן און ער ענטםערס ןן<: ,איך פארשטײ איבערהויפט גןןרנישט, םיט װןןס םאר א רעזןןן מ׳קען אויף א שפראך, װןןס עם לעבן, האנדלען און װאנדלען אין א־ר אזוי םיל טויזנסער מענסשן, א גאנץ םןןלק, זןןגן: זי איז פארדןןרבן*״. ער שםעלט זיך קעגן די ״עסטעטן*, װןןס די ײדישע שפראך ״קלינגט זײ נישס גוט*. ״און איך הןןב אין זיך דןןס עזות בו זןןגן, אז זי קלינגט גאנץ שײך... ער לאכם אפ פון די נײ־אויםנעקוםענע געבילדעסע און זײער שפראך׳עםטעטיק, דעקס אויף די טיפערע, בורזשואז• אסיםילאטןןרישע גרונטן פון זײער אנסיפאטיע בו ײדיש: ״הײבט זיך נןןר ןןן אײנער פון אונז בו לערנען א םרעמדע שפראך, אזוי װערט ער שוין באלד א מבין, אז אונזער לשון איז פארדןןרבן און הײבם שוין ןןן געװײנטלעך חוזק צו םאכן סון אונזער לשון, ןןדער םיט דער בײט םון אונז אלײן... דרינען םארסלןןנטערס ער זיך געבעך אין די באגריסן סון ײדישקײט און מענסשלעכקײט, ער װיל אויס ײד װערן, און װערט גןןר אוים מענםש׳. ײדיש — איו בײ אונוער אויטןןר א פענסשלעכע קא• טעגןןריע. נישט קײן נאביאנאלע. לםוף די לעבסע טענה — דער נאיװער קןןסמןןסןןליסיזם: ׳אז מ׳װעט אפשר װעלן םרעגן: עס װןןלט זיך א סך גלײכער געװען, אז מיר זןןלן גןןר םארגעסן ןןן אונזער זשאר• גאן און זןןלן זיך בעסער געװוינען פיס דער געבילדעסער שפראך פון דעם םןןלק, װןןס מיר לעבן בװישן דעם, — קןןן איך ענטםערן, אז מ׳דארף נישט קוקן אויף דעם, װןןם װןןלט גלײכער געװען, נןןר אויף דעם, װןןם עם איז םעגלעך. עס װןןלס אויך גלײכער געװען, אז די גאנצע װעלט זןןל נןןר רעדן אײן לשון, עס זאל זײן אײן מלוכד״ אײן אמונה, ןןדער עס זןןל זײן אומעסום אײן םטבע, אײן געװיכט, אײן מןןם, עם זןןל... מאלע, װןןם עם װןןלם בעםער געװ״ןן לעת־עתה רעדן מיר ײדיש, און עם װײזס אויס, װעלן מיר. סוילישע ײדן, נןןך אזוי גיך נישס רעדן צװישן זיך נישס קײן רוםיש, נישט קײן דײםש און אםילו נישס קײן לשון׳קורש.׳ דעריבער דארף םען קוקן אויף דעם, װןןם עם איז, און מ׳זןןל בעםער אויסבילדן די ײדישע שסראך׳... קורץ מיר הןןבן דןן א רעאליסטיש קולםור׳סרןןנראם פון א םןןלקיסט, װןןם קלערט װעגן דער מאסע, נישט װעגן יחידים באנק־קװעטשער, א פרוװ אויםצוקלערן ײדישע אויטןן• דידאקטן, גמרא־קעס אזױנס, װןןם םוז זײן א זעלבםסםאר׳ שסענדלעכקײס פאר יעדן םענסשן םיט א גלײכן םארשסאנד. | דער אויטןןר סון דערדןןזיקער סרןןגראם איז אונזער יהושע־מןןסל ליםשיץ. דןןסדןןזיקע נלײכע, װןןם װײזט אונז איגס אויס אזוי (הײיד) אלם קולטור־טוער הןןט י. ליםשיץ דער ערשטער יענע יןןרן געשטעלס א טןןן, װןןס איז געװען היפש נײ און געװאגט. אין 1861 הןןבן א. צעדערבוים (דעמאלט שוין רעדאקסןןר פונם .הםליץי), י. אײכנבוים (דער באװוסטער העפיעאיסט, אינספעק־ מאד םון דער זשיטןןםירער ראבינער־שול) און ר. קולישער (אײנער פון די ערשטע ײדן אין רוםלאנד מיט אוניװערזיטעט־ בילדונג) געקריגן א נעשריםטם םון אײגעם א בארדיטשעװער, װןןס זײ האבן מסתםא זײן נןןמען קוים געהערס. ער האס נישט געהערס צו דער משפחה ,סופרים׳ אין ״הםגיד׳, .הכרםל׳, .המליץ׳, נישט צו די שרײבער פון .ראזסװיעט״, נישט צו די ןןםיציעלע משכילים בכלל. אין דעם דןןזיקן .געשריססם׳ און אין די בײלאג־בריװ האס דער אויטןןר םארגעלײגט צו גרינדן א ײדישע צײטונג, ארגאניזירן א פלאנ• םעםיקע קולםור־ארבעט אויף ײדיש פאר דער מאסע. ער איז געװען גענוג ניכטער צו םארשטײן, אז דןןם. װאם ער לײגט םאר, איז נישט אזוי סשוט, און ער הןןט זיך געמוזט ארײנ• לןןזן א־ן א לענגערער חקירה װעגן דעם געצײג סאר דער קולסור־ארבעט, װעגן ײדיש. צוליב דער היםטןןרישער װיכטי־ קײט פון דעמדןןזיקן דןןקוםענט. װעל איך אים דא ברײטער ציטידן. םיט א קוק פון א מענטשן, װןןס הןןם געקרןןגן די גע• װוינשאםט צו דענקען נאטוראליססיש, נישט ײדישלעך, ברענגט דער אויטןןר ארוים עלמענסארע באגריםן װעגן ,פוטער־שפראך׳ און ״דערצױנג־שפראך׳, און לערנט םיט זײנע געהויבענע קארעספאנדענטן אלף־בית: ״אויף א םןןלק בכלל קאן םען נןןר דורך זײן םוטער- שפראך ןןדער דערציונגס־שפראך װירקן־ װןןרום דןןס װןןרם, מיט דעם דער מענטש איז פון קינדהײט אן געװוינס, װערט אמסיםסטן אײנגעגרןןבן אין זײער הארץ, — נישט מחמת ליב• שאסס, נאר מחסת געװוינהײס, — און װירקט איבער דעם אםשטארקסמן. נו איז ןןבער די דערצױנגם־שסראך בײ אונז אזוי גוט װי גאר נישטןן. װײל םיר זענען זי םבזה און טוען אין איר נישט דאס. װאס מען דארף אין א שפראך טון. דע• ריבער זענען, דאכט םיר. אלע סרחות ײדן בכלל צו בילדן גאר אומזיםסז כל־זמן םען װעט אונז נישט מיט דערדןןזיקער זאך צו אלע אומות גלײך םאכן: אז אונזער נאטירלעכע שסראך, ד. ה. די שפראך, װאס מיר רעדן אין איר אין דעם נאטירלעכן און װירקלעכן לעבן, זי זאל םאר א שפראך גילסן, זי זאל אויםגעבילדעט װערן, בכדי זי זןןל װײטער בילדן קע• נען... ערשט דעםאלט, און נישם פריער, איז צו הןןפן, אז םיר, ןןרעמע ײדן. זאלן אנהײבן בכלל צו גײן םיט אלע פעל• קער הן אין דער בילדונג. הן אין דעם גליק. זאנסט איז, דאכס םיר, די מעסןןדע. — א פןןלק בכלל אויף אן אנדער שפראך בילדן, — אזוי שװער, גלײך װי מען װיל א םערד אויף דעם בוידעם צום הײ ארויפשלעסן. דןן הןןבן מיר סרינציפן םון א נײער קולטור־פראגראם. דער צװעק איז די מאסן־בילדונג (דןןם ״פןןלק׳) באלד) נישט שסראך קענטעניש דערװײל. די םעסןןדע — איז דןןם נאסיר• לעכע, דןןם רעאלע: די םוסער־שפראך (ײדיש) זןןל װערן די