Literarishe bleter · 1928-08-17 · 33 (17.8.1928) · p. Seite 651

651 ליסןרןריו ע נלע*ער 33 ץא שלום יעקב אנראפאװיטש איז געשסןןרבן דעם 8 דזזעמ• בער 1917, — און די ״אינטערעסאנטע נעשיכטע׳ מיטן ■סעװ- דאגים םענדעלע םוכר םסרים (װי אזוי אלכסנדר צעדערנױם, דער רעדאקטאר םון ״קול םבשר׳ האס אוםגעביםן סענדערל אויף מענדעלע, םורא הןןבנדיק ני םײנט םען עם נישט אים אלײן: אלכסנדר-םענדער-םענרערל), איז געװארן באקאנס דער עסנטלעכ• קײם לכל-הםחות נאך םיט 8 יאר םריער םאר אבראמאװימשעס טויט, דורך דעם ארםיקל םון •. ח. ראװניצקי (ו. דעם זאםלביך ,פענדעלע םוכר םםרים*. צו זײן 75 יאריקן ױבילעאום. רעדא- גירם םון ש. ראזנםעלד. אויסגאנע ״דער םרײנד׳, װארשע 1910, ז. 29). נאריכות האט באשרינן די געשיכטע פיט םענדעלע-םענ- דערל שלום־עליכם אץ זײן ערצײלונג ״די היסטאריע םין דער .קליאטשע״ (״םיר זענען טיר נעזעסן״), געדרוקט אין אײנצלנע קאפיםלעך אין יאר 1908 איןנױ-יארקער .טאגעבלאט*. אין װאר- שעװער .אונזערילעבן*—לויט י. ד. נערקאװיטשעם שלום-עליכם• בוך, נױ-יארק 1926, ז. 366. אין דעם באזונדערן ניכל ״סיר זענען םיר נעזעען*, װאם איז ארויסגענעבן נעװארן שפעטער םיט א פאך יאר סון סארלאנ .צענסראל*, װארשע, אין דער ״סאםיליען-ביבליאטעק״ (58 6<־), איז אבער .די זדסדאריע פון דער קליאטשע* נישסא. שלום-עליכמם ״םיר זענען םיר גע־עםן״ אין דער סילער אױסיאנע איז לעצםנס איבערגעדרוקט אױ אלע װערק םין שלוס-זליכם, םארלאנ קלעצקין 1925, באנד אין פיס םארקירצוננען — אין אלע װערק םון םענדעלע םוכר סםרים, באנד 1\א) ציטראן טראנס ארײן א גײעס דערמיט, װאס װי ער דער- צײלט איז לכתחילה געשטאנען נישט סענדערל מוכר סםדיס, נאר גאר סענדערל דער בעל-עגלד״ װעלכן צערערבוים האט איבער־ נעמאכט אויף מענדעלע םוכר םסרים. און װי ציטראן דערצײלט אין אן אנדער ארט, האט אבראמא- װיטש אין צװאנציק יאר ארום אסגעלאכט םון צעדערבויםען דעם ״בעל-ענלה׳ אין צעדערבויםס ״הםליץ״ גוםא. דאם איז לוים ציטראנען :עװען אין 1885 אין סויזנט-נוםערדיקן יובילײ סון ״הםליץ״, װען צעדערבויםעו .האס זיך זײער נעװאלט האבן א םעליעטאן פון באקאנסן שלום יעקב אבראםאװיסש, דעם שפע־ טערדיקן םענדעלע םוכר םסרים״ (״דרײ ליטערארישע דורות״, דריטער באגד, ז. 115; םא־נלײך ״די נעשיכטע םון דער ײדישער סרעסע״, ז• 42). די װערםיע ״בעל-עגלה״ אנשטאט .םוכר ססרים״ איז נישטא נישט בײ שלום־עליכםען, נישט בײ ראװניצקין און נישט בײ אנדערע שרײבער און םארשער. םארקערט, שוין אין דער ערשטער אויסגאבע םון .װינש• סיננערל׳ אין יאר 1865, װען אנראםאװיטש האס געהאס דיםענ־ לעכקײט גלײך אפצוםון צעדערבױםען םאר דער עװלד״ האט ער צענויםגעםירט נישט פענדעלען דעם מוכר םפרים םיט סענדעילען דעם בעל-עגלה, נאר טאקע םענדעלען םיס סענדערלען — צװײ מוכר-סםריםניקעם, (ז. װײנרײך ״בילדער םון דער ײדישער ליסע- ראטור-נעשיכטע׳, ז. 347). אויב ס׳איז נישט באװוםט, װו ציטראן האט נענומען די װערסיע םין בעל־עגלה״, איז נישט םארשסענדלעך, װי אזוי איז עס שלום יעקב אבראםאװיטש אין יאר 1885 נאך אלץ געװען ערשט דער״ש פ ע ם ע ר ד י ק ע ר מעגדעלע םוכר םםרים״... אגב איז דער נופער ניםא םין ״המליץ״ בײ ציטראנדן נישט גאר גענוי אנגענעבן: דער נומער האיף תיכ״א — תים׳ה איז דרשינען נישט אין יאר 1885, נאר אלס לעצטער זוםער םױ יאר 1884 (31 דעצעםבער 1884), אלם נורער 103 סון יאר 1884 (דער ״הםליץ״ איז דאן ערשינעז צװײ מאל א װאך). לויכן נײעם סטיל װעט עס אויםקוםען דעם 12 יאנואר 1885. דעי םעלעסאן איז אונטערגעשריבן ש*י אבראמאװיםש אין הײםט: ״אליך שר חאלףי.״ משה שאליט שוין דערשינען דאס םערטע ױלי-רוך די ײדישע װעל־״ט חורש-שריםט פאר ליטעראטור, קריטיק, קונםט און קולטור. ם׳איז אויך נישט ריכטיק אנגעװיזן בײ רײזענען, אז די ערשטע אויסנאבע .װינשםינגערל׳ איז ערשינען אין יאר 1864 (לעקשיקאן, 1 ז 16) דא איז װידער א םעות אויף א יאר. װיבאלד ״דאם קלײנע םענשעלע״ האס זיך ערשס געענ- דיקט דרוקן אין יאר 1865, האט דאס ״װינשםיננערל׳, װו פענ• דעלע סיטולירם זיך אויםן שער-בלאט אלם םחבר םון ״קלײנעם פענשעלע/ םריער גישט געקענט ערשײנען. איבעריקנס, איז דאס קענטיק םון דער הקדםה אין דער ערשסער אויםגאבע ״װינשםיננערל״. םען דארף שוין אױך סארריכסן דעם טעות בײ רײזענען בנוגע ״עין םשפט״: ״א צװײסע זאםלוננ סון מענדעלעס קריסישע און פובליציםטישע ארסיקלען אונםערן םיטל ״עין םשפט״ איז ארוים אין 1866״ (לעקסיקאן, 1, ז. 12). דאם ביכל םיס די דאזיקע צװײ ארטיקלען סון שלום יעקב אבראםאװיסש איז דערשינען אין יאר 1867. . אבטשוק, װעלכן גורשםײן םארריכט, האט םדתסא איבער- נעשייבן די נישט ריכטיקע דאטע פון רײזענס לעקסיקאן אדער פון דער רוםיש-ײדישער ענציקלאפעדיע. אין דער ערשטער א־יסנאבע םון רײזענס לעקסיקאן איז די דאסע אנגעװיזן ריכטיק דאם ביכל, װי געזאנט, איז ארױס אין יאר 1867 און הײסס: עין םשפט. בולל שני םאסרים .ס1ס םאת שלום יעקב בן חײם םשה אברםויץ. נדסס לראשונה בפע׳ס .הפליץ׳ ועתה יצא לאור שנית עם הערות והססות רבות פאת הםחבר. זיטאמיר תרכ׳ז—1867. םארקערט, דער טעות אין דער דאטע סון דרוקן דעם ״קלײנעם םענםשעלע״ אין ״קול םבשר׳ ציט זיך נאך בײ רײזענען סון זײן ערשפער אויסנאבע םון לעקסיקאן אין יאר 1914. װענן דעם פסעװדאנים מענדעלע םיכר םפרים שרײבם אויך ש. ל. ציטראן אין ״זײן ״געשיכסע ם־ן דער ײדישער פרעםע״ (װילנע, 1923, ז. 42-41 א. א.). — ער האס אבער דערבײ אײניקע גרעסערע סעותן. ציםראן שרײבס: ״סוף יאר 1864 איז ש׳י אבראםאװיםש ארויסנעסראטן אין ״קול םבשר׳ םים זײן ערשטער ערצײלוננ (ד%דף זײן: ערשטער ערצײלונג אויף ײדיש. — ם. ש.) .דאס קלײן םענשעלע אדער אײן לעבנס-באשרײבוננ םץ יצחק אביהם תקיף״. אין א יאר 5> ארוס, בעת אבראםאװיטש האס א־־ויסגעגעבן די דערםאנטע דער־ צײלונג אין א באזונדער װערק, האם ער עם םארעפנטלעכט אונ־ טער דעם פסעװדאנים ״םענדעלע םוכר םםרים״, מיס װעלכן ער האט זיך באנוצם אױך צו זײנע איבעריקע סםרים, װאס ער האט פון דעםאלםט אן םארםאםט הן אין ײדיש והן איז העברעיש. דער דאזיקעי ססעװדאנים ״םענדעלע םוכר םםריש״, אונטער װעלכן אבראםאװיסש איז ארײן אין דער ליטעראםור און איז שוין אזוי םארבליבן באװוסס דעם לעזע-פובליק־ם, האט הינסער זיך אן אינטערעסאנסע געשיכסע, װעלנע איז באקאנם געװארן אין דער עפנטלעכקײט ערשט נאך אבראםאװיטשעם טויס״. דאס שט־םט נישס פיט דער װירקלעכקײט אין דרײ װיכ- טיקע ״פרטים״: א) ערשטנס, איז דאם קלײנע םענשעלע ארוים אין א באזונדער װערק נישט אין ״א יאר 15 ארוס״, נאר סאקע אין זעלבן יאר. װען עם האס זיך געענדיקט דרוקן אין .קול םבשר״ ד. ד״ 1865, — און דאם .קלײנע פענשעלע״ םון א ״יאר 15 ארום״ (װילנע, 1879) איז שוין געװען די םערטע אוים- לאגע; ב) צװײטנס, אױב ס־נײט אין פארעסנסלעכן (באזונדערע װערק) אונסער דעם פםעװדאנים ״פענדעלע םוכר םםרים״, האט עס ש״י אבראםאװיטש שוין גערון נאך אין יאר 1865 בנוגע דעם ״װינשםינגערל״, אין יאר 1869 בנוגע ״פישקע דעם קרו• םען״, אין יאר 1873 בנונע דער .קליאסשע״ און עס איז נישט נויםיק געװען צו װארטן אזש ביזן יאר 1879 און נעםינען דעם פסעװדאנים ערשט אויף די װערק, װאס ער חאט ״פון דאםאלםט אן םארסאםס״ און ג) דריטנס, איז די נעשיכטע םיטן פסעװדא- נים םענדעלע םוכר םפרים .באקאנס געװארן אין דער עםנסלעכ- קײט׳ נישט ״ערשם נאך אבראםאװיםשעם טויס״, גאר םיל םרי- ער און טאקע בײ אבראםאװיסשעס לעבן...