Literarishe bleter · 1928-08-17 · 33 (17.8.1928) · p. Seite 649

649 ליסזוןריון 33 זא דןן דארף אלץ זײן ש<*ף אין בולם, דאיף ױך װאיגון אץ די אויגן, דארף רערן נױם שארבן, גיםזרן, דא־ף גיבן א רםז, א שו־־ונג-ששי־יך— ותוי זיל גמור. םענסשן לױשן דא ארײן בחוזון אין שארלאגגען םםש די תירה כולה אויף אײן םוס. םיר האבן זיך געםיזס םיט דעם רעכענען. און איך בין זיכער, אז בײם באזוכער םין אונזער אפזײלונג װעט זיך געזים שאשו דער אײנדרוק, אז די ײרישע שו־אך איז נישס .דײשש םיס הענרעישן שריםש*, אז דאס ײרישנ לעבן איי נישש סינאגאנע און םיזײ, אז די ײדישע פ־עסז איז א םעכשיקער םאקסא־ אין אינזער װירקלעכקײט. הינדערטער טויזנשער םענטשן םון ארבע פיגות העולם קיםען קײן קעלן. די אויסששעלוננ יזאש זײער א נרויםע באדײטוננ, זי אױ שוין אזילו געװארן א װיבטיקער קילםור-פאליטישער םאקטאר אין אײדאזז (הע־יאס לענשער באװך). בזנדליקער טוױנטער קוםען אינם ײדישן פאװיליאן, װאם װערם זײער גוט באזוכם. און נאך די שטילע ציםערן םיט די בכבידיקע רודיםענטן קוםען זײ ארײן אין רעם םילשא־ביקן און אניםל אוםרויקן ײרישן ציםער, װעלכער שפיגלט אפ דאם םילםארביקע לעבן םון דער ײרישער פאםע, װאם איז צעטײלס אויף אים־ויקע פארטײען און ריכסוננען, צעװא־פן איבער שבנ יםים. זײ זזען םאר זיך דעם נערװ םונם ײדישן לענן-די פ־עסע, מיס איר גאנצן פאליסישן און םאניאלן םפעקסאי—שין די קאסוניסשישע צײםוננען םיס לענינס בילד, ציז דער ״שוחסים שםיםע״. אזא אױ אונזער לעבן און אזא איז זײן שפיגל. ם׳םאר• דעקס דעם שפינל נאר בעת אין ששוב ליגט א םת און אן אוים• שטעלוננ אױ נישם קײן סהרדו-שטיבל. איך סײן, אז םײן בריװ װעם אײך נעבן א געװיםן ענםםער אויף אײער שראנע. פים פרײנטלעכן גרוס, אײער א. טשערייהןןװער קאאפעראסיװ .ביכער*, װארשע נאלעװקי *2 פננעקיפען אין זײער פ קלינע נאל עקזעמםדפרן פ נ ס ס זשירנפל םא־ ליםעראסיר-נעשיכםע, סםד*נ*פר*יננ, *פלקלפר א'( *•*ליאנראםיע ארויםגעגעכן פון ײדישן װיםנשאפסלעכן אינססיטוס אמעריקאנער סעהציע ארםיקלען םין•• ש. נינער, ד— ם. װדנרלך, וודא א■ יא*ע, י• ל• בהן, י*חק ריבקינד, ד־ר יעקב שא*קי א. *. ם־ײז 9 זל. כיבהאנדליננען אין *יבליאםעקן ראבאם. אדרעםי.2# |11זי\ס1*^'1 סזייאטאזסי׳^ .32>1סק3 אדרעם * ר נעלם: 13.196 .0 .א .ק םארלאנ .אחיםטר*, װארשע שו ן *ו בפקוםען *לן 7 בענדעו־ שין דער לעבעדיקער 7.60 זי. 100 סענות *ו פמעריקע 2 בןנדעײ 8.20 זל• *•תום און רעםםם 2 . 480 ש>זםשןןד(ר 520 די פןיםע װאנד שס־ד און לןבן .12>}צ>ק5 אדרעס-. ס2 וז(זא16סא ,ס״וס52תם^\ ,*תסז1סץ8. *אר נןדם: 196 13 .ס )8.1 איך דריק אויס מיםגעםיל דער םרײלין געניע?אטארםקא, צוליבן סוים םון איר פ א ט ע ר װארסז חי גאלדבערג אויםגאבן םון תלםור, אינקונאנולן, יקרי-הםניאותן, אלטע םא- גוםקריפטן, בפכוריקע םחװרים און םליחית. דער ברוך הנא• אויםשרישט אינם בענשראלן ביםער לויטעם: .לא בחיל ולא בח־ב ני אט במח׳ — פינקש װי אץ א נרויםער שול. אין א בװײםן ניםער—אלםע עדיקשן װענן ײרן (םינם 16-שן י׳ה און שפזסער), נאױגדערם אץ פרײםן. װײםער — אלםז דוןקיםזנשן שין הןןלאנד, בעלגיע, אלסע *ײסנאזן םון םראנק־ײך. פים אײן װןןרם—גא:ץ אינטערעסאנס אין באלערנד, זןנער — א םינאנאנע םים א םױײ אין אײן ציםזי שאררוקש אין א ק־ן-זױת היןבןזיך ציגעסוליעש די הזבדעישל נײטיננזן, בײטשדיטטן, זאסלניכזר, גלאש םטרים. און םאסער מןז די הזברעישע פ־עסז א לענעריקן ןןיער, — אין ער דא אויך םארנליװערט געװןןרן. די דײםשע ײרן, װאס הזןבן צױ אינזער .רעװןןלוציע׳ םאקסיש םולקןןם געבאלענאטעװעט אויך אין אינזער ײדישער אי- סײלונג, הןנן זיך נישש געקענס קײן עבה נענן, װי שיארם םען ארײן ןןט אין דעס היםשןןרישן םאװזןןלײ, װןןס זײ הןןנן םאקשיש אויםנעשטעלט אויםן בײטונגם װעון בײ ײרן, — די םרעסע אין ײריש, םון װעלכעד עט שרײט עוטיל אדויט די גאם. זענען זײ געפאלן אויף א שכל און האבן אץ דעם ציםער, װןןט זײ הןןכן אונו אפנענענן, אוישנעשטעלט אן אנ;ליםק, םים אזא אויםשריטס אין דײםש: .די ײדישז שפ־אכע אױש פיט הענרעישען ביכשטא• בען געשריבען, אנער דויםשען שטאטעם*. אץ נןןכרעש קיםש א םירוש, אז די ײרן, װןןם זענען אםאל םא־םריבן נעװארן םין דײטשלאנד, האנן םיטגעניםען די דײטשע שפראך אין ןןונעהיט זי. דער םוםי-השנל שאר די דײטשע באזוכער אױ קלאר: זעט, װי טרײ ײרן זענען דער דײטשער שפ־אך1 ןןסןן דעם גײםז אץ אטןן די יאהוריםשע לוםרות האנן םיר םריער סאר אלץ םארםריבן םין אונזער ביםער אץ האזן ארײננע• בראכ• די אנטיטעוע. א גרויםער קינססלערישער פלאקאס .די ײרישע פרעסע׳, א רײע דיאגראםעם, װןןס אילוםטרירן די באל, דעם טיראזש, די םארטײלונג, לוים לענדער, םין דער םאדערנער ײדישער םרעםע; דעם װוקס םון דער םדעםע םאר די לעצסע 50 יןןר. א װעלס־קארטע םיס דער פארשםרײםוננ פון די ײדישע צײ- טונגען: אויםשריםםן װעגן דער צןןל פון אונזערע צײסונגען; עקס- םאנאשן שץ דער טאנ-פרעסע; א קיאםק םאין ,םארװערסס׳, אלם דער גרעססער ײדישער צײטוגנ; א װינקל םאר דער ײדישער שול-ארגאניזאציע אין פוילן; א װינקל שארן ײדישן װיסנשאשםלעכן אינםסיבום אץ זײנע אויסגאבן, םים א דיאנראםע װעגן זײן אר- בעס םאר די עסלעכע יאר; םפעציעלע װינקלען םאר די ײדישע איגאניזאביעס .ןןרט׳, .אוע׳, .עמינדירעקס׳, װאם םארנעםען זיך פיס אויםבוי-ארבעם. םיר הןןבן אויך ארויסנעלןןזט אינזערן א ם־רער אין ײדיש אין דײטש. אין אויםער דעם: םיר הוןבן נע■ נעטן אלע ײרישע רעדאקציעם צו שיקן זײערע צײםוננען קײן קעלן םאר זײער לײענציםער — און איצט קיםען טעגלעך אן בענ דליקער, אזזשר הונדערםער ײדישע אויםנאנן סון אלע עקן װעלט אץ .שארשלײצן דעם ײדישן םאװיליאן*, װי ם׳האש זיך דארט געקלןןנס. םים אײן װןןרס — פיר הןןבן ארײנגעלאזס די .גאס*, דאס ברויזנדע לעבן. אונזערע םלאקאסן, אױששריםזן, ד״אגראפעס, בײטונגס• םאנטאזשן זענען אויך לױס זײער ס ס י ל אזוי םאדערן און .שרײענדיק*, אז םיר םארשרײען די נעלאסענע שטילקײם םון זײער סינאנאנע-םוזײ. אפת, םיר הןןבן אפנעגעבן נישס װײניק םלאץ אױך פאי געשיכטע אץ אנטװיקלונג םון דער ײדישער םרעסע. םער װי א העלםש םונס ציםער פארנעפען די בײטוננען םון אםןןי; םיד האנן אויך אויסנעשםעלם א ספעציעלן אלבעם םיט פאסאגראםיעס םון עלםערע ײיישע אויםגאבן און םין םאציא• ליסםישע צײטוגנען און אוםלענאלע בלעסלעך, אנער דער עבר םון אונוער צײטוננסװעזן איז אויסגעששעלט אונסערן אססעקש םון דער םןןדערנער ײרישער װירקלעכקײט אץ אין םאיבינדוננ םיט איר. אין די אנדערע ביםערן שונם ײרישן םאװיליאן זענען, אגב, שאראן א גאנבע רײ גןןר אלטע און זעלשענע אויםגאנן אין ײדיש, װעלכע װןןלםן געװען א באשײנוננ םאר יעדער ײדישער ביבליאסעק. דןןס הןןבן צונעשיקט דינרויםע אײראפעישע ביבליא- סעקן, דער עיקר אפססערדאם. ןןנער זײ זענען שארשסעקס אין םארשײדענע װיטרינעס און ליגן פוזײאיש-שסיל. אן אויםשסעלונג איז נישם קײן װיסנשאששלעכע אקאדעםיע;