Literarishe bleter · 1928-08-17 · 33 (17.8.1928) · p. Seite 647

647 ליטוו >וי#ז בלעםזר 33 ״א אונזערער... און פיר הןןנן דןן גענראכם א קראנץ אויף דײן קבר... װי םיר הןןבן דאמןןלם א ודר געגעבן... און אזױ אוםדערװארסעט איז עם געװען, און אזױ װונדערבאר איז עם געװען, און אזױ זים איז עם געװען. און אזױ הןןט עם איבערגעקערס זײערע הערבער, אז די װײבער זענען נישס אײנגעשםאנען אויף די םיס, און הןןבן זיך ןןן א געדאנק אין קןןם און מיט א געבעט אין הארבן, א װןןרף געסון אײנע נאך דער אנדערער, אויף די קני םארן װיגעלע. קרים. וולושטא. םןבריער 1927. 'יולזנ: נ י ם ל' ם יי ז י ל טעאטער ־ מאל־־ער יעזע ערעםנונגס םןןרשםעלונג, די שענסטע םון גאנבן םעזאן אין אמעריקע. (אזוי אנערקענט די אמעריקאנישע פרעסע). גןןלדםאדענס ״לא תחםור*. א קןןלןןםאלער םארנעם, 16 אקםן, 250 קאםטױםען. ארןןנםאן-דער לײסער םון דעקןןראטיװן טײל. םיל םי און ןןנשסרענגוננען. ןןבער נישט קלענער דער ערםןןלג. די דעקןןראביעס זענען מןןנומענטאל. דערנןןך רעזשיםירט אראנםאן אלײן א םןןרשטעלוננ. משה נאדירס .טראגעדיע םון גןןרנישט׳ מיס די אמאםןןרן םין ניו־יןןרקער ,קונםט-רינגי. אן אינטערעםאנטע םןןרשטעלונג• א געשעעניש. ןןן א זײט םון אלגעמײנעם טעאטער־קעסל. אםשר װעס םון אזעלכע זײטיקע געשעענישן זיך עפעס אויס• שײלן... װידער אין מןןרימ שװארבם טעאטער. דיםןןװס .מענםשן• שטויב׳ און .יןןשקע םיזיקאנטי. א גאנבע רײ אנדערע אוים• םירונגען. א םארשטעלונג אין ענגלישן טעאטער: 2 מאל 2 איז 5. א ביבלישע םןןרשטעלונג. אין 1927—אן אויסשסעלונג םון אלע דעקןןראביעס אין אנדערםעףגאלעריע אין נױ־יןןרק. מען שרײבט שוין םיל װעגן ארןןנםאנען דעם טעאטער־קינםטלער, דעס רע■ סןןרםאסאר םון דער ײדישער בינע, דעם םײםטער פין יעקןן ראביע, װאס באגנוגנס זיך נישט מיס זײן סײל, דעם דעקןן• ראטןןר, װןןם גיט דעם טןןן םאר א גאנבן שוישפיל, װןןם מאכט אונטערסעניק די רעזשי. איז דןןס די אויםגאבע םון טעאסער-םאלערײז האט ארןןנסןןן נישט אריבערגעשטיגן זײנע קןןםפעטענבןז דארף ער נישס שטילן אביסל זײן פלאמענדיקן קינסטלערישן טעםפעראמענטז װןןס דארף מען נעםען בײ אים און װןןם נישטז עס גײט װעגן דעם א לאנגער וכוח. אין דער ײדישער און ענגלישער פרעסע. ארןןנסןןנס אויםשטעלונג דערװעקט בכלל די םראגע װעגן דער דעקןןראטיװער קונסט אין טעאםער. דעקןןראטיװע קונםט אין ײדישן טעאטער. סארגעםט נישם: אין ײ ד י ש ן טעאסער. זי איז שוין ארוים םון די װיקעלעך. — איך הןןב געהאט בדעה אין פאריז אײנןרדנען םײנע אן אויסשטעלונג. — זןןנט םיר ארןןנסןןן. — איך םיר מיט םיר די דעקןןראביעס. װײם איך נישס, בי די בײט װעם דערלויבן. איך םןןר קײן בערלין. םון בערלין קײן װארשע. אין םעי• םעםבער פוז איך שױן זײן אין נױ־יןןרק. מןןריס שװארץ גרײט בו א רײ נײע אויםםירונגען. עם שאםן זיך נײע ארבעטס• םעגלעכקײםן. — קוקם. די בלוםען זענען שױן םארװעלקט געװןןרן, אומזיסס אים נעשלעפט. ןןנער דןן הןס דער קראנקער אינם קןןליאק און םים די בוגעבונדענע הענט בום האלז ילובים זיך בוגעקוקס בו זײ שםארק אויםגערעגם געװןןרן און שסיל געםרעגם: — װײ-בע—לעך... זענט איר דןןםז... די װײבער זענען אלע געבליבן שםײן םיט אמןןל. — װײבעלעךז—הןןט דער קראנקער מים א געװאלדיקע םרײד געזןןגט, און הןןס אזש ןןננעהויבן שײנען אינגאנבן. — װי גןןם איז אונז ליב, אונזערער... — הןןבן די װײ• בער זיך בעשריען אויםן גאנבן גערטנדל, — טײערינקער, דו ברון אראנםאן דער באלד װעס איר אים הןןבן בו-גאסט אין װארשע, אײנעם םון די אינטערעסאנטםטע ײדישע מאלער, װעלכער הוןס זיך געװידםעם דעם ײרישן טעאטער, א מאלער, װןןס באננוננט זיך נישס נןןר מיס דער רןןלע םון א דעקאראטןןר, נןןר שטרעבט אויך בו זןןגן א דעה אין טעאסער גוםא. ברוך ארןןנםןןן הןןט געלערנם, שטודירם אין רוסלאנד. אין 1921 איז ער אריבערגעםןןרן קײן דײסשלאנר, געװען דןןרט 2 יןןר, ןןפגעגעבן זיך באזונדערס םיט גראסיק, ןןנגע■ שריבן א םןןנןןגראםיע װעגן ײדישער גראםיק. געבײכנס, גע• םאכט הןןלץ״שניסן און אין דער זעלבער בײט ןןנגעשריבן א םזןנןןגראםיע װעגן פארק שאגאל. שוין אין בערלין געסאכס דעם ןןגהויב םון דעקןןראטיװער קונסט: געםאכט קןןםםיוםען סאר ברוך אגדתין, פאר זײנע סענץ. ארןןנםןןן קומט קײן ניו-יארק אין 1923. ער באקענט זיך נענטער םיטן ײדישן םעאטער: די שטארקע הערשאפט םון שונד, םון ביליקער םעלןןדראמע, װןןם םארגרעבט דעם גע• שםאק. דערװײל םאכן דיד פינםקי, הירשבײן, לײװיק, מענדל עלקין א פרוװ םון א ײדיש־קינסטלעריש טעאטער: ,א ו נ ז ע ר סעאטער׳. ארןןנסןןן שטײם בו םאר דעם קינסטלער. ער בא• םןןלט די םעאםער״נעבײדע םיט 18 םיגורן. םאכס דעקוןראביעם בו בװײ אױםםירונגען: אנםקים .סןןג און נאכט׳ און פינםקים .לעבטער םך-הגל׳. א גײעם אין ײדישן טעאטער אין אמעריקע. רעזשי, בוזאמענשפיל, טעאסער־סטיל. דןןם טעאםער ןןבער האלם נישט לאנג. ןןבער דאך אײנגעגרןןבן דעם םונדאםענט. דערנןןך גײם ער אװעק בו רודןןלף שילדקרױטן. שילד• קרויט שטעלם דיםןןװם ״ברןןנקס-עקםפרעם״. שילדקרויט און ארןןנסןןן—בװײ שארםע עקססרעםען. שילדקרויט דער נאםורא■ ליסם און אראנםאן דער עקםפרעםיןןניםם, דערבײ ןןבער: דער זוכער םון םינסעזע אין טעאטער. און בײדנס בארירונגס-פונקט — סעאטראלישקײס. ארןןנםןןן לײגט דעם טרןןפ אויף טעאטרא• לישקײס. זײנע דעקןןראביעם בו .בראנקם׳עקספרעם׳ שאםן די קןןנבעפביע סון דער אויסםירונג. ער איז נישס נןןר דעקןןרא• םןןר, נןןר אויך םיט־רעזשיםער. םען הןןט בו אים אסילו םענות: ער איז אגרעםיװ, רײםם זיך ארײן אין דער רעזשי. זײנע דעקןןראביעם באבװינגען די שוישפילער. םען רעדט א םך װעגן ארןןנםןןנם ןןנסײל אין דער אױםסירונג. בום ערשטן םןןל זענען דעקןןראביעס דןןרט געװןןרן א סאקסןןר, װאם שסרעבס — נישם םער און נישט װײניקער — װי בו דיקסאסור. אזוי װײט הןןבן דערנרײכט די טענות. אין יןןר 1926 איז ב. ארןןנסןןן בײ שװארבן. א גראנד•