Literarishe bleter · 1928-08-17 · 33 (17.8.1928) · p. Seite 643

ליםעראריעע בלעםער 33 עא 64 3 ערשטערבאנדפוןמינסקןער ״צײטשריפט״ נח פריד־׳רצהי / װארשע ,צײםשריפט םאר ײדישער געשיכסע, דעםאגראםיע א*ן עקאנאםיק, ליטעראםור-םארשיננ, שפראכװיםנ- שאפט אין עטנאגראםיע/ עאיד 1, םינסק 1926 . אויםגאבע םינם אינסםיסוט פאר װײסרוסלענדישער קולםור דעם םרט אין בײםיש־ײדישן םון 19-טן י״ה. טויםק האט פשוט םון א גראם װעןן אםגעװארםן דעם גאנען סראף. װאס איז באשסאנען םון אײן סאנאנס. אגב, איז נאך א שאלה, גי גיט טויםק פיסן דק איפער אש (אײגנטלעך *), מחמת אין בײמיש־ײדישן םון 19־טן י״ה שםעלט זיך אפ פין דער אומגעקװעםשטער ענדינג תט-, נןןכן ןןפפאל פין קןןנםןןנאנטישן ״־, נישט בלויז 3 , נןןר אמןןל אויך *- (םסתםא 8י), און דהײנו נןןך -תז- (םג״ל 4(1 11 5 57). אין געװיםע טײלן םון מערב-בײמישן דײטש װערט שסאט דעם אומגעקװעסשםן ח*־, נאך שרשים אויף ג1 און אויף װןןקאלן, אויך נאך חז, ת אין *ח׳ ארויסגערעדט: * (גראדל 153). 5) .דער חולם אין אזעלכע םאלן װי אינזער ה ו י ך, גרויס, געבויגן װערט אין אונזער טעקםט געשריבן טײלמאל מיט א ו, טײלמאל וי. די אויסשפראך איז געװים אין בײדע םאלן געװען די אײגענע: א ם מיס א נןןכקלאנג םון ט (טס) און אםשר א בםירושער טס/—אזוי אינסןןרםירט איגז װײנרײך. װ ע מ ע ם אויםשפראך האט ער דןן אין זיןי אויב ט ו י ס ק ס, איז די זאך גןןרנישט אזוי ״געװיס׳*. אין בײמיש•, מעריש•, אונגעריש■ און סלןןװאקיש-ײדישן םין 19■ ם1 י*ה זענען די םה״ד 6 און ס (דער לעבטער נןןר אין אלט• אסענעם טראף) רעפרעזענטירם דורך 1ס (פג״ל 0 322 פ־). דער (ס איז נאטירלעך נישם ארויםגעשפרונגען םון דעי העלער הויט; ער איז רעזולטאט םון א לענגערער עװןןלוציע. װ ע ן הןןס זי זיך ןןנגעהויבןז דןןס דארף מען ערשם דערג״ן. אפשר איז דער וי (װי דער ו) בײ טויםקן טס, און אםשר איז עם טאקע גןןר שױן (סי. — לעת עתה װעלן מיר ד' םראגע לןןזן ןןםן. 6) בי הןןס טויסק [ןןדער דער רעדאקסןןר בי זעבער] בלויז אויםגעלײגט, ןןדער טאקע ארויםגערעדס אױך .א ײ ן הער• (= אהער)ז װײנרײך מײנם, ם׳איז בלויז אויםלײגונג (איך װןןלט עם גערופן ,^רםאגראפישע םןןלקסעטיםןןלןןגיע•), והא ראיה: אויםן שער־בלאט שטײט ,א ײ ן ז ו א/ און אזא פןןרם ,איז [כלוםרשס!] קײנמןןל נישט געװען אין דער שפראך׳*. זןןל אבער דערמאנט װזורן, אז אויך אין די פרןןגער בריװי קומט פןןר ,א ײ ן ז ו א׳ (נעבן .א ל ז ו׳ און ,א ז ו־), אי1 אז לויסן דװיב 111 299 איז אין דער עסטרײכישער םןןלקם־ שפראך באקאנט םאים 'ס• ״!ס, ( אזוי). אויך .א ײ ן הער• קומט םאר אסאכמאל אין די פראגער בריװ; ״תזג1 ח!־״ איז נישט זעלטן אין הויכרײטשישן פון 15<טן און 16-טן י״ה און לעבס נ א ך אין אייבער■ דײטשישע מ״מ (םג״ל לאנדוי אין די פראגער בריװ 1-1\ פ׳). דאם פראבלעם, װאם װײנרײך בארירט. איז גו ערנםט און פארװיקלט, מ׳זאל עס קענען סארענטםערן אזוי זיך אויםן שפרונג (אין 9 אגבריקע שורות!). ח אין די 3 שורות דערנאך איז םאר װײנרײכן ״גע• <מ | : ן ן ן| ו ו % .8 .ת0 .ס ט ו1חו1 .* .חיז וי .1911 .ט .1619 #ז■!•[ 1מ3# גס• #)1#ז(1ז*ץווק #ג51<ו1ו11[ (הפין) 2) אײן מןןל װארםט זיך אין דעם װערקל דורך די אויסלײגונג .ד א ר ך•, מײנט װײנרײך בו מעגן ארויסדרינגען דערפון, אז םויסק פלעג יעדן ם םאר םארקאנסןןנאנסישן ת ארױסרעדן װי ס• דעם פארגלײך װןןלט מען אבער װירעראמןןל געדארםט מאכן נישס אזוי מיט דער ,הײנטיקער װארשעװער אויםשפראך׳ (די אויסשפראך איז אלגעמײן־מ״י א־ן גק״פ), װי מיטן בײמיש•, מעריש• און םלןןװאקיש׳ײדישן םון 19,סן י׳ה (האם זזסתס!), פג׳ל )1 1 27). דןןם ם׳י םון גק״פ האט אזא ס שטןןט י ע ד ן קורבן 0 פאר ת, אסילו װען דער ת איז פארװןןקאליש (>1 1 27). נישט קרום איז אויםמעיקזאם בו םאכן. אז גראדל 58 בוכט /זס0, מזזס,׳^, /ג/זס׳ק), נ/זזסו/ס5, נ/זס</£ אאז׳װ (== גורט .גארטל״, װארעם, װןןרבל, שןןרץ .פארסעך׳, ק ו ר ץ). 3) 1 מןןל גראמס זיך אין ביכעלע סארט םיס הןןט, און 1 םןןל נ י ב ע ט סיט ביגערם, —רעכנם װײנרײך: .איז ת םאר ) כמעס װי נישט, ארויסגערעדט געװןןרן׳•—קײן .כמעטי איז דןן נישט םאראן: װערט דער ת םארטיליקט ןןדער װןןקא• ליזירס, בלײבט םון אים קײן (קןןנסאנאנטישער) זכר נישט. — אויב די דערשײנונג האט עקזיסםירט אין טויםקם לעבעדיקער מונדארס, האט זי נאטירלעך געםוגען איר אויםדרוק אין א םך א *רײטערן פארנעם, נישט בלויז פאר * (םנ׳ל ^1 1 §$ 26-16). םארטיליקונג ןןדער װןןקאליזירונג סון ת נאםירט גראדל 109 סארן דײטשישן םון םערבבײמען, און יאניטשעק 37 ם׳ס םארן שײנהענגסטער שפראכאינדזל, 4) ם װןןלט געװען א יושר, װײנרײך זןןל נאםערקן די געזעבםעסיקײט בײם ח״ןןפםאל, װןןם רײסט זיך דורך אין ביכעלע. נישס געקוקט אויסן סקארבאװן אויסלײג. עם םאלט ןןפ בלויז קןןנסאנאנסישער ח, און דהײנו אין דער אומגע• קװעטשטער ענדונג ח#■ נאך װןןקאל (פ ר ײ א ה אינס׳, ל״או אינם׳), נן־ך חז (ג י ק ו מ ה, אויז גינומה), נאך ח (ק ע נ ה אינם׳, נ ע נ ה אינם׳, ז ײ נ ה ,זענען/ ד ר י נ ה אדװערב), נאך ח-נאזאלע (ג י ש פ ר ו נ ג ה),— פונקם װי אין בײמיש-, םעריש־, אונגעריש־ײדישן םון 19־סן י׳ה (4\ 11 5§ 57—60/ װי בײ איביק־םײטל ש ט ע ר ן (אײ■ בערפעלביש און מזרחפרענקיש סארםארבט ײדיש. םג׳ל 11 §§ 55-52/ אין דער סערטער םגילה, און אין ם״י םון גק״פ (4^1 11 §§ 51-28). בװײ מאל גראמט זיך בײ טויםקן ש ל ( ש א ל ה״װ) מיט פ ל ( [זײ] ם א ל ן), — גיט װײנרײך בו א פירוש: ״ס ל ה <= סאלע) װןןלט געװען די פארם, אויף װעלכער מיר קענען זיך דןן ריכסן ביליב דעם אססן ןןפםאל םון ח-: אונזער שרײבער איז געגאנגען װײסער און הןןט אפגעװןןרםן דעם אויך׳...—אויף ״םאלע״ קען מען זיך דזן לחלוסין נ י ש ט ,ריכסן׳, םון װעגן דעם ערשט קןןנסםאסירטן םאקס, אז סויםק פלעגט נישט ארויםרעדן בלויז קןןנסןןנאנטישן ח• אין דער אומגעקװעטשטער ענדוננ ח*-, טראםישן ח- (און אזעלכער איז דער ת אין ,פאלן׳) םלעגט ער מםתמא י א ארויסרעדן, װי ם׳דערלױבן בו דרינגען די םארהעלטענישן אין