Literarishe bleter · 1928-08-17 · 33 (17.8.1928) · p. Seite 642

33 תא ליטעראריעע בלעטער 642 קאמיסאר, אז ער װעס פון דער גענזוריאסםײלינג גישיקן א צװאנגם־עקזעםפלאר. עם םעלן װערק פון ײדישע שרײבער, װערק. װאם דערשײנען אין פוילן, אםעריקע. דערװײל װערן פיל אויסגאבן אויסגעשעפט און אז עם קימט אוים בײ ליםע• ראטור־היםסארישע םארשונגען בו פארגלײכן ענדערינגען און װאריאנטן פון װערק, שטײט מען בײ לײדיקע פןןליצעם. נישם פאראן אפילו א קאמפלעט פון ״ײדישע װעלס׳ 1915-1911. דערװײל פארשװינדן פיל דרוק־פראדוקדיעס און דאם םארנאכ• לעםיקטע װעם םען שוין אםשר קײנמןלנישט קענען םארריכטן, צוקויםן. שוין איצט איז אקסנםעלד און דיק נישס בנםצא אין װארשע. געהערן זײ נישט צו יידאיקז קוקט םען זיך צי צו דעם ,באלעבאטעװען׳ םיטן ײדישן געדרוקטן װארט אויף טלאםאצקע, קען םען ערשס ריכטיק אפשאצן דעם געװאלטיק גרויםן באדײט, װאם עס הןןס פאר דער ײרישער װיסנשאפס די םלײסיקע זאםלער־ארבעם םין ײד. װיםנש. אינססיטוט, װו עם װערט מיט מילבן־םלײם קאנצענס• רירט םאטעריאל םארן צוקינםטיקן ײדישן געלערנטן. אין שוין אויף הײנט־צו-טאג מוז מען װעגן א װארשעװער אויםגאבע — זיך װענדן קײן װילנע. אין דער סינאגאנע־ביבליאסעק זאל עס מפלומרשט נעסער װערן אין נײעם בנין פאר דער ביבליאטעק. װעלכן ם׳בויט איצט אויף טלאמאצקע. דער בנין װעס זײן א דרײשטןןקיקער און געבויט לויטן מוםטער םון די נײעםטע ביבליאטעקן אין מערב־אײראפע און װעס קןסטן ביז א מיליאן גילדן. די. אײנ• ריכטונגען װעלן זײן לויט דער נײםםסער סעכניק, מים װינדן, צענטראל־הײצונג און לוםטונג א. ד. גל. אויםן פארטער װעט זײן א גארדעראב, קאטאלאג-שטוב, ביכער־מאגאזין אויף הונדערט טױזנט ביכער און װוינונגען פארן פערסאנאל. אויםן ערשטן שסאק װעט זײן די קאנצעלאריע און א לײען־זאל פאר (15 מענטשן, װו יעדער לײענער װעט הןןבן זײן באזונדערן ארבעסס־פלאץ. זןןרט װעם אויך זײן *ז זאל פאר מיסגשאפטלעכער ארבעט, מו עס װעלן קענען ארבעסן 50 מענטשן בײ באקמעמע באדינגונגען. אויםן צװײטן שטןןק װעט זײן א זאל םאר װיסנשאפט• לעכע פארלעזונגען און רעפעראטן םיט 400 זיץ-פלעצער און א מוזײ פאר זאמלונגען פון חפצים, װןןס הןןבן א שײכות צו ײדישער קולטור־געשיכטע, עסנאגראסיע און װיסנשאםט. אלם באזע םארן מוזײ װעט דינען דער בערסןזן־סוזײ, װןום געםינט זיך (א געשלאםענער) בײ דער גמינע אויף גזשיבןןװםקע. דןןרט װעט זיך אויך געפינען א קאבינעט םאר פתב־ידן. אויםן דריטן שטןןק װעס זײן דער לןןקאל םון יודאים■ טישן אינסטיסוט. ביז דער דאזיקער בנין װעם אנטשסײן, װעט נןזך א היפשע װײלע אפפליסן. װער װעט אבער ביז דעםןןלט זאמלען אונזעדע דרוק־אוצרות און װאס פאר א גאראנטיע איז פאראן, אז זײ װעלן דעםאלט בעסער באהאנדלם װערן װי ביז איצט. דאס לײגן דעם גרונט־שםײן סון דער ביבליןןטעק האם באװיזן, אז ם׳איז דא א שטארקע מורא דערםאר. צי קען די ײדישע געזעלשאפטלעכע מײנונג גארנישם אויםטוןז חוץ דער טלאמאצקע-ביבליאםעק זענען אין װארשע פאראן פאלגנדיקע ײדישע םןןלקם״ביבליאטעקן בײ געזעלשאםטי לעכע אינסטיסוציעס: (סי׳ף —א1יף זײם 652) דעלן דלות אונזערן. בעת די ײדישע באפעלקערונג אין װארשע באטרעפט אן ערך א דריטל פון דער װארשעװער באפעלקערונג, איז די צןןל ײדישע ביכער קוים אן אכציקסטל םון דער צאל פוילישע... די פוילישע ביבליןטעהן. אויב נישט גאנץ פולקאם, שטײען דאך אויף א גאנץ הויכער מררגה. זײ טראגן אן עפנסלעך-געזעלשאפטלעכן כאראקטער, װערן אנגעפירט דורך א הויך־קװאלים־צירטן ביבליאטעקארישן פערםאנאלן די ביכער־ זאמלונגען װערן פםדר קןןמפלעטירם, קאנסערװירט און קאסא־ לאגירט. להיפוך זענען לרוב די ײדישע ביבליאטעקן אפט אן ענין פון פרײװיליקער קולטור־טוערײ, אפט מיט א פילאנטראפישן בײ־טעם, אנגעפירט דורך האלבע בעלי״טובות בײם בעםסן װילן און גרעםטן אידעאליזם פון די ײדישע גאנץ-אדער האלב• םרײװיליקע ביבליאטעקארן, קענען זײ םיט די םאראנענע קנאפע נעלט־מיטלען װײניק־װאס אויםטון. דאס צוזאמען מיטן ספעציעלן שװאך־קולטורעלן ײדישן לײענער־עולם. איז גורם, אז די ײדישע ביכער־זאמלונגען זענען כאאטישע, שװאך קאנ• םערװירטע, מוראדיק באשעדיקסע, פארשמוצטע, אומעסטעטישע, אז ם׳איז כסעט אוממעגלעך האלסן א בוך אין האנט, נאך עטלעכע חדשים זײן אין באנוץ. קלאגעדיק איז אויך די ביכער• און לײען־סטאטיסטיק. אין דער שפיץ פון די ײרישע ביכער-זאמלונגען אין װארשע שטײס די עפנטלעכע ביבליאטעק בײ דער טלאמאצקער םינאגאגע, װעלכע האט א יוראיסטישן כאראקטער און באזיצט אויף א צװײ טוץ שפראכן ביז אן ערך דרײסיק טויזנס ביכער װעגן ײדן, םון װעלכע נאר ססס,24 זענען קאטאלאגירט. ײדישע ביכער זענען םאראן ביז 3000 (די פארװאלטונג קען אםילו נישט אנגעבן, װיפיל ביכער זי האט אויף יעדער שפראךז). בײ איר געװאלסיקן קולטורעלן און װיםנשאפטלעכן בא• דײט פאר אונז, איז אבער איר מצב, מחמת פארשײדעגע סיבות. זײער א קלאגעדיקער. גענוג צו זאגן, אז זי האט אםילו נאך נישט קײן קאטאלאג. נאך ערגער איז בנוגע דער טענדענצ־ יעז־שסיפמוסערלעכער באהאנרלונג פון דער פארװאלטונג צום ײדישן געדרוקטן װארט. די לײטונג איז נישט אן אומפארטײ־ איש־װיםנשאםטלעכע, נאר אן אסימילאטאריש ־ ציוניםסישע און רעליגיעזע. דאס איז גורס, אז בנוגע די זאםלוננען פון דער ײדישער ליטעראטור און פרעסע זענען פאראן גרויםע בלויזן. א קלײנער בײשפיל. ס׳זענען נישט סאי־אן קײן קאמפלעסן יאיגענג פון אמאליקן .סרײנד׳. פארװאסז װײל דער אמאלי־ קער ביבליןןטעקים־י-ער דיר פאזנאנסקי (אין דער שפיץ פון דער ביבליאטעק שטײען שםענדיק די ,פרײדיקער״ פון דער סינאגאגעו) האט פײנט געהאט דעם ,פרײנד*, האט ער אים נישט געהײסן זאמלען. קען געמאלס זײן, אז דער איצטיקער ,פרײדיקער׳ האט פײנם אנדערע ײדישע צײטונגען און מיר װעלן שפעסער אםאל נישט הןןבן קאמפלעטן סון זײ אין װארשע. אזעלכע קוריאזן פון מוטװיליקײט זענען פאיאן גענוג. א העלפט םון בודזשעס, למשל, װערט אויםגענעבן אויף אײנשאפן ביכער. קוי&ט סען יעדן חיבור סון א יעדן בסלנישן רבל, װערק װעגן אסיראלאגיע און עגיפטאלאגיע אדער דײטשע פרײדיקן םון ראבינערם, מיט װעלכע ס׳באנוצט זיך קײן אײן אײנציקער מענטש און װעלכע מ׳װעט באקוםען געקויםט אין פופציק יאר ארום אויך. עם פעלט אויך נישט קײן געשריבן אות װעגן ציוניזם אין די שפראכן פון דער גארער װעלט. װאס מען קויפט נישט, איז — ײדישע ביכער, װײל מ׳םארלאזט זיך אויפן רעגירונגס־