Literarishe bleter · 1928-08-10 · 32 (10.8.1928) · p. Seite 624

32 זא ליסײוריוז נלעמ*ר 624 ביבליאטעהן אין ווארשע ה. װילטשינסקי/װארשע בענדער זענען קײן פןטערבורג ןןנגעקוםען בלױז ססס,ס16 און דער רעשט איז געגאנגען לאיבור. אױף אן ענלעכן אוםן ה$ם דער 3אריזם *וגעגנבעם א גאנצע רײ סון ביבליןןסעקן אין קלױםסערס און אין שלעסער בײ די פוילישע מאגנאטן, סון זועלכע א ג$ר חשובער סײל איז םארניכטעס געװארן. ערשט, אויסן םסך סון ריגער םראק־ םאט בוױשן פוילן און דעם ראםנסארבאנד, קערס רוםלאנד אום פוילן אומגעהײערע אוגרות סון פוילישן גײססיקן סאר• מעגן אין ביכער און כתב־ידן, װעלכע זענען אמאל קןןנסיםקירט געװאדן. זעלבסטסארשטענדלעך האבן זיך אין פוילן געסונען בעלנים, װוזם זענען נישם מיד געװןןרן אומאויםהערלעך םריש צו זאמלען. װי לאנג אבער דער באריזם הןןם געדריקם פוילן, זענען עם געװען לרוב פריװאסע זאםלונגען, נישט בוםריםלעכע, אםט אפילו געהײמע. ערשט זינט 1918. װען פוילן א־ז געװןןרן זעלבסטשטענדיק, הויבט זיך אן גןןד א שטארקע אנטװיקלונג םון ביבליןןטעק־װעזן אין פוילן, װןןס װערט אונסערגעשסיצט דורך דער מלוכה און דורך קאמונאלע זעלבסטסארװאלסונגען. דעם אויבנןןן סארנעמען דערבײ זעלבםטםארשםענדלעך, די אוניװער• םיטעט־שטעט מיט װארשע אין דער שפיץ. הײנט־צו־טןןג זענען סאראן אין װארשע א ריזיקע צןןל ביבליאטעקן, עםנטלעכע און סןןלקס־ — בײ װיםנשאםסלעכע געזעלשאסטן, בײ לערן־אנשטאלסן, קולסור־נעזעלשאססן און פריװאסע, איבער װעלכע מיר װעלן מאכן א קורצן שפאציר 1• עפנםלעכע ביבליאטעקן 1. אײנע םון די צוטריטלעכסטע און םימפאטישםטע ביכער־זאמלונגען איז בלי׳סםק די ״עםנסלעכע ביבליןןםעק״ [״ביבליןןטעקא פובליטשנא*! אויף קןןשיקוןװע 26. ס־װערט דןןרט שנעל און גוט באדינט און עם הערשם א מוםטערהאסטע ןןרדנונג. די ביבליאסעק צײלט איצט א <סס.250 בענדער, םון װעלכע בלויז ססס,160 זענען קאטאלןןגירט, מחמת םאנגל אין מיסלען. לעצטנס איז די ביבליןןטעק םארשטןןטישט געװןןרן און צוזאמען מיט "די גרעםערע געלם-מיטלען זאל זי אויך שסארק םארגרעםערן איר טעסיקײט. די גאנצע זאמלונג דארף װערן קאטאלןןגירט און בקרוב זןןל געעסנט װערן א גרױסער לײעףזאל םאר פעריןןדישע אויםגאבן און פרעסע. בײ דער ביבליןןטעק זענען םאראן באזונדערע ןןפטײלונ־• גען פאר ביבליןןגראםיע. קונסס און גראסיק. באזונדערם אינטערעסאנט איז דער .געזעלשאסטלעכער מוזײ״ בײ דער ביבליןןטעק מיס זײן ארכיװ־װיסנשאססלעכן כאראקטער, װןןם װערט ןןנגעסירט דורכן באקאנטן געזעלשאפט• לעכן סוער יאן װןןלף. אין מוזײ װערן געזאםלס אלע דרוק• זאכן און דןןקומענטן םון געזעלשאםטלעכע אינסםיסוציעם און ןןרגאניזאציעס, תי פןןליסישע, פרןןםעםיןןנעלע, קאןןפעראםיװע און קולסורעלע. דער סוזײ װיל ןןפשפיגלען דןןם נאנצע געזעלשאםטלעך־פןןליםישע לעבן םון לאנד, אלע אידעיש• קולטורעלע שסרעמונגען און שטרעבונגען, דער עיקר ןןבער— פון דער ארבעטער״באװעגונג. םאראן דארט אוצרות םון װיכ• סיקע םאטעדיאלן, װןןס זענען אין ערגעץ נישט בנםצא און זײ װעלן הןןבן אן אױסערגעװײנלעך װיכטיקן .באדײט םארן צו■ פוילן איז א לאנד מיט א סארהעלטניסמעםיק אלטער קולםור. װענן די ערשטע ביבליןןטעקן אין פוילן, בײ רעליגיעזע אינםטיטוציעס, קלויםסערם און קאפיטולעס, זענען פאראן יריעות נאך פון עלםטן י-ה. לויט דער בארימטער ביבליאגראפיע םון געשמדטן ײדן, פראפ. עסטרײכער, — א ריזן־װערק, װאם איז א מוםטער פון בקיאות און חריםות,—זענען ביזן י. 1600 אין פוילן געדרוקט געװארן אן ערך צען סויזנט װערק און ביזן י. 1900 פארצײכנט די פוילישע ביבליאגראםיע אײגענע. אין פוילן געדרוקטע, צװײהונדערט סויזנט װערק. אין י״ה זענען געװען אין פוילן איבער הונדערס דרוקערײען, בעת אין 18 י׳ה איז זײער צזןל שוין זערגאנגען ביז פינף הונדערט. דאס פוילישע געשריבענע און געדרוקטע װאיט האט אבער. ענלעך צום ײדישן, געטײלט דעם גורל סון זײן פאלק אין זײן געשיכטלעכן לעבן. בשעת פארשײדענע היסטארישע געשעענישן זענען אוםגעהויערע םאםן םון פוילישע שאפונגען אומגעקוםען. די ערשטע סארניכטונגען םון פוילישע ביכער זענען פארגעקומען בעת די בונטן פון מאםלאװ. שפעםער האבן גרויסע חורבות אין קלײן־פױלן (גאליציען) אנגעסאכט די טאטערן. נישס געשוינס ביכער האס אויך כמיעל• ניצקי מיס זײנע הײדאמאקעם און זײערע שותפים—די שװעדן. דער אונטערשײד איז אבער געװען, װאס בעת כמיעלניצקים באנדעס הןןבן אלץ פארברענט, האבן די •שװעדן געראבעװעט און ארויםגעםירס עס צו זיך אין לאנד, װו ס־איז געבליבן גאנץ פאר די אוצרות םון דער מענםשלעכער קולטור. הײנט• צו־םאג געסינען זיך גרויםע זאםלונגען פון פוילישע ביכער אין סקאנדינאװיע און מיט גרויםער מי איז, למשל, געלונגען ארויםצובאקוםען סון שטןןקהאלם די פראכטםולע זאמלונגען םון בוקןןװםקין םארן פוילישן נאציןןנאלן מוזײ אין ראפערםװיל [שװײץ]. ביזן הײנטיקן טאג געפינט זיך אויך אין די הענט םון דער שװעדישער רעגירונג די ביבליאטעק פון בארימטן אםטראנאם מיקאלאי קןןפערניק, װאס שטאמט םון פאמערן. און װעלכע די שװעדן הןןבן אמאל פארכאפט אין פוילן. גאר א פעסן ביםן סון פוילישן גײסטיקן אוצר הןןט אפ־ געלעקט דער צאריזם, װןןם האס אויסגענוצט יעדע געלעננהײט פון אוםרוען אין אקופירסן פוילן, כדי עם צו באראבעװען. בײ זײן גאנצן בארבאריזם הןןט דער צאריזם דאך םארשסאנען אפ־ צושאצן דעם קןןלןןסאלן מאטעריעלן װערס םון געדרוקטע אנטיקן און כתב־ידן און געלקחנט, װןןס עס הןןט זיך נןןר געלןןזט. אלס ערשטער קרבן איז געםאלן די ביבליןןטעק סון די ברידער דאלוסקי, װןןס איז באשםאנען פון 280,000 בענרער און איז געשענקט געװארן דעם פוילישן םןןלק. ארויםגעםירס הןןס מען דעם אוצר קײן פעטערבורג ןןס װי אזױ: .אן ערך טויזנט קיביסקעס [װעגעלעך] אין באגלײטונג סון א פולק קאװאלעריע האס געבילדעט די לװיה פון דער גאנצער ליטעראטור פון פוילישן םןןלק, װזןס איז באשטימט געװןןרן צו װערן באגרןןבן אין שונאס לאנד׳. די דןןזיקע שרעקלעכע לװיה איז אבער אזוי לאנג און בײ אזעלכע אומשטענדן געװען אין װעג, אז םון די 280.000