Literarishe bleter · 1928-08-03 · 31 (3.8.1928) · p. Seite 616

31 זא ליסזרוריױ וי?ו?ר 616 סןןקס נר*ד — די סרוי •ון ױנזזר 1<1קס*1ס, ר$ס*4 ױדי• ז. ק*ים*נ*װים*,.ם*רי*ג .נינער •*ר *לזםזן׳ רינז •192, 200 ז. עם איז א געשיכסע, דערניילם דורכן םויל פין א .נעװע זענעם םענסשן״, סין דער גישט״לאנג אװעקבײענדיקער ױגנס א געשיכטע מיט דרײ סרויען, װאס קופען *ײנע נאך דער אנדע רעד לויט דער ר״, די געשיכזע איז קאנעענטרירט אויף דעו דריםער, אן עקסעענםרישער םיס, א שײנהײם, װאם סרעםם זיך אלײן אויף צוליב א״סערזזכט, ליגע, גוםסקײם און רשעות גוזא- מען: דאקטאר קארקאם גנבעם איר אדוים םון א םאנאםאריע, װו זי אױ פארשסארט נעװארן דורך איר םאן, זי קדיגס אים, דעב דאקסאר, פײנט און גײם איגער אויף א םאדנעם אװאנסוריםסישן א־םן דו ערװין םאירעדער; ד ר דאקכאר יאנם זײ נאך, פאר- םאלגט זײ און זי גײם איבער גוריק ג• איש. ערװין פאירעדער יאנם זי נאך םיטן דאקסאי, פון װעלכן זי װערס ענדלעך דער- שאםן. דער דאקטאר ענדיקט אין א פשוגעים-הױז, ערװין פאירע- דגר — סארבלײבט א סארםאלענער םענסש, אין א ע־שסאנד, אין װעלכן ער דערגײלם אט די דאזיקע גאנעע אויססערלישע געשיכסע. אויסערלעך קאנעעגטדירט זיך דער גאנגער קאנסליקט םון אט דעם ראפאן אויף דעס קאפף עװישן עװײ םענער צוליב א סרוי. אי־ן כאטש ןןט דער פין שטאף איז שױן א סך םאל בא- ארבעס געװארן, האנן םיר עם דא אין איא פארם, װאס איבער־ ראשט פיס דער אריגינאליםעט דאקסאר קארקאם איז געגעבן אין זײער קארגע שטריכן, זײן םערזאן װאקםס אוים סאר אונז יעדעס מןןל אין נײע פ־טים, און םיר םאדפןןלגן זי פים אפין םיסטער־ יעזע בודרױגלעכקײם. דאם, אױ א דריםע סערזאן, װאם שטײט זײ כזדר אין װעג נישט דורך'אקסיװע םעשים, נןןר בלויז דורך זײן עקזיסטענץ. דער הו־פט-העלר אױ ערװין םאירעדער, אן אײגנ טימער פון א גדזיסעד םוך־פאנדיק,' א באשײרענער ערלעכער פענטש, פיט פליכסן צו זײן סאםיליע, םאד װעלכע ער האם ז־ך פקריב נעװען. עד סארפאנס אן אויפריכסיקע, אינםדאםםעקםיװע נאטור, פיט א שסארקע נײנונג עו ראפאנסיזפ; דער דאזיקער העלד װאקלס זיך פםדר בװישן די סליכסן םון א גוסן בירגער און א נענקשאסט בו א העכער שלםותדיק לעבן, װןןס ער װיל דערגרײכן דורך דער ליבע. דער קךנםליקס איז אין דער אכתז א רײן םסיכןןלאנישער, אן אינערלעכער, אבער אויף א נאזונדער קינסשלערישן אוסן סראנס אים ^םאקם בראד דורך האנדלוננען ארויס אױף דעד אױבערסלאך. עם *זענען שםועסן, קלײנע םזענעס און באםערקונגען, װאם מאכן אינז קלאי־ די סאי־װיקלטע, קאכ- פליצירסע נאטוד סון די העלדן. עם אױ בו באװונדערן, װאס להיסוך בו די נאסירלעכע קלײגינקע סאקטן, װןןס זענען על םי רוב אלסענלעך און א סך מאל - אפילו געשעסשלעך _ שסיבט זיך דאם גאנבע װערק אױף אן אינסריגע, א פאדװיקלטע, קריםינעלע אינטריגע, װאם םיר טרעםן איצז זעלטן אין א םאדערנעם ראםאי. דער דאזיקער שסאף װערט נאך אינטערעסאנזער דערפיס, װאס דער פחגר םײומ בפיוון אויס יעדע פײערלעכקײש פין םטיל, יעדע געפיסס-עקםיאג סיע. און סאקע צוליב דעם באקוםם די האנדלונג הינדערס ם־אצענט װארשײנלעכקײם און לעבנם-ארת. מאקס בראדם העלדן לעבן איבער זײער סראגעדיע צוליב דער בענקשאפס נאך א העכזרע סןים םון עקזיםסענץ, אין װעלכער זײ האלסן ןיך אין אײן אםנארן. ערװין פאירערער איז א נאס-זיכער, הנם נישס םון דעם קאליבר װי פאקס ברארם םיקא בראהע. װי א געװײנלעכער םענסש זוכש ערװין םאירעדעד דאס אידעאלע אין די ראםען םון זײן םזנרזענלעך לעבן, אין װעלכן ער װיל געסינען א דן. אין דעם נײעס מעדק איז פאקס נראד א סך סזנקעלער ,די סרוי םון אונזער בענקשאםש׳ איז א יעסיפיםסיש װערק פינ אביסל א קהלתדיקן אינסערטאן. נאך זײן דערקעגען די נישסיקײכ פץ דער לײדנשאםט,^ גײט שוין נישס ערװין םאירעדער אין טעאטער זען די שפיל םון די אקטיארן, נןןר כדי זיך *ווןוקוקן צו דער זינלאזער לײדנשאסט פון עולם. עם איז א בוך םון גרויםער אנססוישונג. זענען דא אױםנעניצש געװארן די דערםארונגען, װאם זענען נע- םאכש געװארן מים די פריערדיקע ערנסטע םעאסער־זשורנאלן .ײדיש טעאטעד׳ (1921—1922) און .סעאשעד* (1925—1926). םין לעצסן האס זיך אנסװיקלס דאס קװארסל-צוך.ײדיש סעאסער׳. פאוי דער ערנסטער באהאנדלוגנ סון די אגנעצײכגטע סעפעס זע־ נען די ראםען פון 16 זײסיקע ח־דש-העפסלעך געװען צו-ענג. דעריבער הןןט די רעדאקציע םון חורש-שריפט .סעאסער״ אין 6.סן העםש געפאלדן, אז זי גײט איבער צו דער םארם סון קװארסל-בוך סין 6 דרוקבוינן. אבער די פראקטיק האס דערװיזן, אז *ויך די גײע ראםען זענען צו-ענג פאר די צילן, װאס די רעדאקציע האט זיך געשטעלט. און אזוי ארום איז אױף א נאסירלעכן אופן אויםגעװאקסן דער געדאנק צו םארװאנדלען דאס קװארטל-בוך אין א יארבוך. דאס יאיבזך ״ײדיש סעאשער* װעס האלסן אן ערך 25 בוינן און װעט זיך פאנאנדערסײלן איןדרײ אפשײלוננען: אין דער אלגעמײנער אפשײלוננ װעלן באהאנדלס װערן סראבלעפען םון פאדערנעם ײרישן א!ן א־יראפעישן סעאסער, אין דער היס שארישער אפשײיונג װעלן געב־אכם װערן םאשעריאלן און אעהאנדלוננען םון דער געשיכסע סון ײדישן טעאטער. אין דער*דריסער באריכטנדיקער אפשײלוננ װעלן סארעפנט• לעכם װעדן םטאטיםטישע באריכםן װעגן דער סעטיקײם סון ײדי• שע טעאסערן און װיכשיקססע רראםאשישע קרײזן אץ סארגאננע נעם סעזאן. אז ם־ר נויסיקן זיך אין אזא פין אױםנאבע—איז קײן םםק נישש. אונזער טעאטער הערט אויף בהדדגה צו זײן ב ל ו י ז א םארתײלוננ-פיסל און װערט װאס פער א ריננ אין דער קײם סון אונזער װעלסלעכער קולסור, א װיכשיקער און אששר דער אײנ- ציקער פאקשאר סין אינזער עסטעטישער םאשן-קילםור. װאש קאן בעכער ךפשפיגלען די או־פטיען, עקססערימענטן, דער- גרײכוננען אץ בלאנדזשענישן פין ײרישן סעאסער, װי אזא יארביךז ײריש טעאשער װערס ה־ינט געשאםן איםעטום, װו ײרישע םאםן לעבן. די םחיצות צװישן אײן קיבוץ און צװײטן זענען אפש גורם, אז אײן טעאסער װײםש נישש װענן צװײטן אדער האט לנםרי א פאלש בילד װענן אים. אן ערנסטע יערלעכז*טעאטער־ אויסנאבע װאלט א םך געקאנט אויפטון פאר דער פארשטענדעניש און מםילא םאד דער פ־אפ*נא:דע םץ ײדישן טעאשער, דאם יארבוך ,ײדיש סעאשער״, װאס װעס זײן אילוםסדירס מיס בילדער פון די באדײשנדיקסשע אויפשירוננען, װעש דארםן נעבן א נענוי אין ריכסיק בילר װעגן ײדישן טעאטער־שאשן און סעאשער טראכסן, צי דאס װעט זיך אים אײננעבן, הענגס אפ א־ן א גרויסער םאס םון דעם אינשערעם, װאס עם װעלן ארויםװײזן צו די צוגרײטוננען דיםירער פין די ײרישע סעאסערן. ביז איצט האבן זײ קײן בא־ונדערן א־נשערעס סאר דעם םין עינססע טעאשער־סובליקאציעס נישש א־ויםגעװױן. עס זענען דא געצײלטע אויםנאםען. אבער על פי רוב באננוגנם זיך דער ײדישער טעאטער• פירער און ארסיםט מיט א רעצענזיע, װו ז ײ ן נאםען װערט דער• ראנס, מיט אן אילוסטריררער צײםוננ, װו ז״ן בילד װערט ענראכט. צום ,בוך״, װאס ערנסטער און זאכלדכער עם איז — באציס ער זיך םיט א ביסול, א םך שולדיק אין דעם א־ז אויך דער שטעידיקער סופל׳ רער אײביקזר היהא, אין װעלכן עם קיםט אויס צו לענן און צי ארבעסן דעם ײרישן טעאסער-םענסש און װאס לאזט אים נישט אויף אײן םינוט אפכאפן דעם אטדם, ארוםקוקן ״זיך אױף דער אינעשוענער אין סארםיאכשן זיך װעגן דער װארסנדיקער ארבעט. אויך דער נישט איבעריק הויכער קילשור-ניװא און רער עננער הןריזאנס סץ דעם ײרישן טעאשער*םענטש, װאס זעס אין צװײטן בלויז דעם קאנקורענט און איז םבסל יעדן אויםטו סון א צװײםן— לאזט אים נישש צולײגן א האנס צו אן אויםגאבע םץ א נרעסערן פארנעם. אנער םים דער אלץ װאקסגדיקער אנסװיקלוננ סון ײדישן סעאטער, װעס זיך םםילא אויך בײסן די באצױנג פצד די נײג רעאשער-טוער צו די ערנסטע טעאשער־אויםגאנן. ש• ז•