Literarishe bleter · 1928-08-03 · 31 (3.8.1928) · p. Seite 604

31 תא ליםערארישע 3 לןסע ר 604 אנזנר סון יאוש גין איך נןןך אלץ װײם, װי פזרח סון םערבו די װעיס איז גרוים און ײדן זענען סאראנען אופןסום״. סןןר איך קײן אפעריקע, םעםס אויס אין דער לעננ און דער ברײט די סארײניקסע ששאסן, שסעסער — נאנץ דתם״אםע- ריקע.. ב׳זוך א םעגלעכקײט עו דינען דעם ײדישן טעאסער פיט םײן שסענדיק-ברױונדע ענערגיע, הײםן ענטוזיאזם, אױםגעאיבטע םאך-קענםעניש און... ביםל טאלענם; און א־ך איבערבײנ זיך םוף- כל-סוף, אז — אויף דער גןןרער װעלם דארף םען נישס הןןבן קײן ײדישן דראםאפורג! דןןס ײדישע סעאסער באנוגנט זיך בלוח םיט ■יעסן״ מאכער, םיס שונד-סאבריקאנסן!... װער שםועסם א רעזשיסע־ א ליסעראט, דאם אױ דאך שוין גןןר אן איבעריקע זאך; אויסן בעססן סאל — א לוקםוס, װאם נאר גוישע סעאםערס קענען דך אזעלכעס סארגינען... קום איך עוריק קײן װארשע, די שטאט סון מײן געבוירן... דא געסין איך די ײדישע בינע אן א דאך איבערן קאס, אן אקסיארן, אן א סובליקום אסילו, װעלכעם םען האם אזוי לאננ גענארט און געבלאסט און גריננעשעבס, ביז עס האם זיך סון א י ר אפגעקערם םיסן רוקן... אן אכתער חורבןו װידער אנהויבן אויםסנײוו דערוױיל הער איך און זע, אז ארום דער חורבה סון ײדישן טעאטער סארען זיך סארשידענע םענטשן־ נלל-סוער, סארטײ• םירער, פאליטיקער, סובליביססן, דאקסױרים; שוין דא א קאםיסעס און אס, איז ער שוין װידער נישםא!,.. שוין דא א גאנעע גע- זעלשאםט םאר סעאשע־־-אויפבוי און'—אס װײזס זיך גאר ארויס, אז ס׳איז געװעזן נישט םער װי א זײסן״בלאז... און איך דץ או ן װארט םיס דרך-ארץ ם׳זאל פיך רוסן בו דעד אדבעס, אבער קײנעם פאלס עס אסילו'נישס אײן... און א־יב עם סאלם שױן עםעבן יא אײן, באקופט ער באלר כורא איך זאל בײ אים חלילה נישס אויסכאפן זײן חלק איםשסעדבלעכקײם, אדער — עסעם אי.* דערש—און ער מאכש ז־ך אין פיר פארגעסן... פו איך שוין אוים דאס שעם-היטל און ביאױםדייהאגם—פאכש מען זיך נישט זעען... פאדםאלן... דאיסט מזן נישט .. א ברירה האב איך? טו איך דערװײל אן אנדערע ארבעס. װעלכע איז, לױט פײן איבערבײגונג, נישם װײניקער װיכטיק און נויטיק װי ײדיש טעאטעי.. אן ארבעס, װעלכע מ:ז נעסון װערן און װעלבע קײן אגדערער אויסער םיר טוס דערװײל נישס און—קען אסשר נישס סון... און כאסש די דאויקע ארבעט איז געװארן םײן דערהויבענע םיסיע, דאך סארזיכער ״איך אלע פײנע סרײנד און פײנד, אז — איניער ליבע—איך שטעל זיך איין בי זאגן: — אונזער קעגנ ז ײ ס י ק ע ליבע איז הײנס פונקס אױי גרוים און הײם װי אין יענעם געבענסשטן טאנ װען פיר האבן זיך בײדע סארקנסס... א האלב לעבן אװעקגענעבן דעם ײדישן סעאסער׳ אױב א האלב לעבן איז פיר נאך געבליבן, װעל איך זיכער הײליק בא- באלן דעם חוב. װע^כןיאיך בין דעם ײרישן טעאסער שולדיק אט דאס, חבי װײכערס, א־ז םײן ענססער אויף אײער סענה בו םיר. שוין דעושינען דאס פעוטע בול די יידישע װעל־יט מיט זײער א רײכו ^*ינהאל־־יט• יעדשר פרײנט פון ײדיען װארט דא־־ף ל־־יײענען אין אבאנירז : : ״די ײדישע װענט״ : : האש א־ר עןןין אבאנירס דעם דריטן קװארםל (ױלי—םעפטעםבער) -ליטערארישע בד־יעטער״ ססע סארשטײער םון סאלק. נןןר בײ אונז האס געקענס געשען אזא םערקװירדיקער קוריאז, אז אויף א זיבונג םון ײדישן פען- קלוב זאל זיך אװעקשםעלן אײנער פון אונזערע םארשסײער און זאל קלאפנדיק אק םיש שרײען: — .איך דאו־ף נישס, אז די םיניםטארן און די אפבאסאדארן זאלן קוםען אנקוקן אונזערע קונסס-װערקו*.,. םילא, אז יענער דארף נישס, גו, איז דאך נישט שײך... װעל איך דאך םיט יענעם, חלילה, נישם גײן זיך אײנרײםן... וױלםט נישס? איז נישט. זײ זשע פיר געזונד און שטארק און קעניג זיך װײסער ביז הונדערט אץ בװאנביק יאר אויף סלזן. םאבקע דרײבן... איר ןןבער, ח׳ װײכערט, אנערקענס דאך ין< — װי איר זןןגס — די װיבסיקײם סון פרןופאנאנדע און רעפרעזענסאנץ בלסי חוץ, אלא װןןם דען? איר הןןם געװיםע םסיקות, װאם אםנא• לאנגס נעװיסע םארםען םון דער זעלבער רעפרעזענםאנץ. נו, װעגן דעם — זעט איר — קענען םיר שוין אביסל דיסקוטירן און דאס װעלן םיר םאקע טון בײ דער ערשטער געלעגנהײט. דערװײל װיל איך ענטםערן אויף אײער לעבסער, הארבם״ סער קשיא: — פארװאס — װילט איר װיסן — איך הןב נישס אוים- געסירס דעב ,גולם־ אויף ײריש? — סארװאס — םײנט איר — װען די ײדישע טרוסעס הןןבן םיס א אוםפארשטענדלעכע טעכפיקײט איגנארירט פײנע צענדליקע אנבאטן און די ײדישע טעאסעדן האבן פארםאכט פאר םיר די טירן, װןיס איר האלס םאד א אוםרעכש. םארװאס-זשע — װילט איר װיםן — האב איך אלײן נישס ארגא־-יזירס א אײגענע ײדישע סרופע? דאס איז שוין גאד אן אנדערע, פאר םיר זײער אנגעװײ- טיקטע סראנע, אויף װעלכע איך םוז, לײדער, ענטסערן אביסל באריכות. 23 יןןי איז פאריבער זינט איך האב זיך געשםעלט בו דינםם דער ײדישער בינע. איר, ח׳ װײכערם, דארסס עם דאך — אלס ײדישער סעאטראלאנ — װיסן, אז דאס האב איך אין יאי 1905 אויפסנײ בום לעבן דעררוםן דאם ײדישע סעאסער אין פוילן, װעלכעס איז רא סין גאלדפאדנם בײטן אן נעװען טויס. איר דארפש עס אויך װיסן, אז פײן ערשטע טרופע, םיס װעלכע איך האב דאם סעאסער ,באגאטעלא* אין װארשע געעפנט (19 םאי 1905) איז באשםאנען סון ארתי רחל קאםינםקי, מרים םרי- לינג, יערםןןלינא, לאנבסאן, נעראסלאװסקא, אברהס יבחק קאפינ- םקי, סעם אדלער, יעקב ליבערם״ יבחק יאנדבערג, מ. םיטעלמאי, ל. ראפעל, קרוױע. װײסםאן, בערםאן, ספיװאקןןװסקי א. א. דאם הײסש, א טרופע, װאס איר גלײכן האס שוין פער קײן ײדיש טעאטער בײ אונז נישש געהאס... און װאס האב איך אין דער בײט םון דאויקן קנאפן םעדטל יןןרהונדערט נישס געטון אויף םײן באליבט נעביט?׳ געשריבן אריגינעלע פיעםן, איבערזעבט און אדאפשירט סרעםדע. געשאסן אײניקע גרויסעײדישע טעאטער אינסערנעםונגען אין װארשע, לאדז, ריגע און אדעס. אויסגעבױס אסילו—םיס נאך א ײדן בשותסות—א נײע געבײדע םפעביעל םאר א ײדיש םאלקם- טעאטער אין װארשע (.םיראנאװער סעאסער*). בונויסגעשטעלס און ןןנגעסירס םיס דער ערשטער ײדישער .ליםערארישזר סרופע*, םיט װעלכער איך הןןנ נא־ײזט גםעט גאנץ רוםלאנד. און װען םײן .ליסערארישע טרופע* האט קײן קױם נישט געהאט, נישט קיקנדיק אױף די נרעסטע קרבנות פין םײן זײט װי אויך םבד םײנע םיטארבעסער, די דאםאלםדיקע בעסטע ײדישע אקטיארן םים די קאםינסקים בראש, האב איך זיך דאך נישט מיאש גע- װעזן, נאר םארקערט—םיט נײע התלחבות האב איך זיך געניםען ארגאניזירן אץ פיל שטעט און שטעשלעך ליבהאבער״קרײזו, רע■ זשיסירס מיט זײ, געלערנט, געקנעלט... אויף אזא ארט האנ איך געשםרעבט בו שאםן נײע קאדרען סין אינסעליגענטע. *יינגע, באגײססערסע אקטיארן, אזעלכע, װאם זאלן זײן םעיק אץ גרײס בו גײע קרבמת, בו א נײעם סארביטערסן קאםף םאר א בעסער ײדיש סעאסעח איז געקוםען דער שסורם םון דער װעלט-םלחםה אין האט דעם דאויקן גאנבן בנין םײנעם װי א קארסן-הײזל אװעקנעבלאזן. כסעס קײן זכר גישס געבליבןו...