Literarishe bleter · 1928-08-03 · 31 (3.8.1928) · p. Seite 603

603 לי.סןרורי זן נלזנ#?ר 31 זא אזוי געװען. װןןס װײטער, װערם אלץ גרעםער דער םארנעם סון װירטשאםסלעכן קןןלעקטיװ. ער נעםט שוין ארום דעם גאנצן ערד׳קויל. ןןבער דערםאר װערן די װירטשאפסלעכע און איבערהויפט די פרןןדוקדיע־םןןרמען אלץ מער און םער ספעצ■ יאליזירט. אלץ מער םארשײרנארטיק. נישט קײן גלײכע זעמ• דעלעך אין קלײנע קופעס, נןןר גלײכװערטיקע םארשײדנארסיקע טײלן םון אײן גרויסן מעכאניזם. ןןט דןן איז דןןם פרןןבלעם םון אינדיװידואליזם און קןןלעקטױױזם אין דער מענטשלעכער געזעלשאשט— נישט זײ שםערן אײנער דעם דװײסן, נןןר פאר• קערט, זײ גײען האנס זנײ האנט. און דאן, װען די אינדיװי■ דואליזירטע פרןןדוקציע• און לעבנס-םארמען װעלן אויסבילדן אן אנטשפרעכנדיקע מענטשלעכע פסיכןןלןןגיע, דאן ערשט װעט ךין אן זןרס פאר אן אינדיװידועלער אומפארסײאישער קולסור אין דער קאלעקסױוער געזעלשאםס. גןןרנישט אםשר, נןןר זיכער) װערט ןןט די פארםײ־קולטור שסארק .אוםקולטורעל• און דערגײט (אויף צוריק) פיז צו דער לןןגיק און טאקסיק םון א װילרן פארצײסיקן שבס אין זײן קאםף םיט קעגנערישע שבטים. יא, ןןבער קעמםן קעגן עצם• פארסײען בכלל כל״זםן מענטשן צים צו פארטײען — דןןם איז בםעס גלײך צו א םארלאנג צו םארװאנדלען מוראשקעס אין אינדיװידואליסטן. דןןם .אוםפארטײאישע• קולטור-לעבן איז א זאך םון װײםערער צוקונםס. און עם גײט צו דעם: די אמןןליקע װירםשאפט םארמען זענען געװען קלײן אין זײער ם א ר נ ע ם. כמעט יעדע משפחה — נו, יעדער דןןרף _ איז געװען א באזינדערער װירטשאםטלעכער אײנס, אן אינדיװיד. דער6אר זענען ןןבער די װירטשאפטלעכע ם ןן ר מ ע ן געװען אײנע אין די זעלביקע, די זעלביקע פראדוקציע מיסלען אין די זעלביקע מעטןןדן—דאס זעלביקע לעבנסשטײגער. אמאל איז איר זענט גערעכט, חבר װײכערטו א ענטפער פון מארק ארנשטײן *) און באלר אויפן ןןרט םארעגסםעיט ער סײלװײז די דאזיקע קלןןץ קשיה: — .עס הןןכן — זןןנס ער — דעם ספעקשאקל גע־ען הוי- כע פוילישע םלוכה-םענער אין םןן־־שסײער פין םרעםרע םלוכ־ת. געװים— גיט ער געםעליקם צו—געװים איז פראפאגןןגדע בלפי - חוץ א װיכסיקער ענין םאר יעדער ליטעראטור1.,. ןןט, א דןןס שרײ איך דאך! נישםיםער, ח׳ װײכערם איז םסופק צי ,הןןבן יענע םענער (זײערע סרויען זענען אויך געװעזן אויף דער .נוים״ םןןדשסע לונגו ם. א.) באקוםען אריכשיקן באנריף װענן ײרישע שאפונגו צי הןןבן צו זײ גערעדט או נ זע ר ע ראנגלענישן אין װײטיקן? א ו נ ז ע ר םרײד און לײדו ה׳ןבן זיך אנספלעקט םאר זײ ה ײ נ- ט יקער ײדישער אינהאלט און הײנסיקער ײדישער םןרםו״ דןן איז שוין ח׳ װײכערט נישט איננאנצן גערעבט. לײװיקס .גולם״ איז אן שום סםק אײנס םון די געצײלסע װערק, װעלכע זענען י א איםשסאנד צו געבן דעם ר י כ ט י ק ם ט ן און דעם פ ײ נ ס ס ן באנריף װעגן דער ײרישער שאפוננו דאס איז דאך אײנע םון די פרעכגיקססע מוםטערן םון דער נייער ײדישער ליטעראטורו אין לײװיקס ״נולם׳ רעדן, שרײען און װײנען אונזערע גיעםשע ראננלענישן, אונזערע סיפ- םסע װײטונגען. און כןןטש אין םלוג קען זיך עםעצן (נישס קײן קריטיקער) אויםדאכסן, אז דעם אינהאלס םון ״נולם׳ איז נישש קײן מאדער־ נער, קוקט םען זיך ןןבער אביםל טיפער ארײן אין דער זאך, איז אומםענלעך נישט צו באמערקן, אז דער גאנצן תוך םון ״גולם׳ איז סראניש-ה ײ נ ט י ק, טראניש-ײ ד י שי. גערעכט זענס איר םןןרט, ח׳ װײכערס. נאר גאר אין אן אנדערן פרם: םיט אײן װערק — מענ זײן פין גרעםסן ליםערארישן אין קינםטלערישן פארנעם — קען מען דאך נישט געבן דער אוי. םערלעכער װעלם א םןןלקאמענעם באנריף װעגן אונזער גאנצער שאסונג, װעגן אינזערע א ל ע ראננלענישן, װײסיקן א. א. װ. םײן איך טאקע, אז דןןס אויםסירן ײדישע פיעסן אײף סויליש דארף װערן סיםטעמאטיש פארטגעזעצט. אויב דןןס איז א רעפרעזענטאנץ-ארבעט, םןןר זי נישש װערן איבערגעריםן; אויב דןןם איז אבריק צװישן דער סוילישער און ײדישער נעזעלשאםט, איז זי נןןך װײם נישש אויםנעבױס; ערשס א פןןר סלופעס אװעק- געשטעלט. די א־בעט הויבט זיך ערשט ןןן. דאם איז נישט קײן לײכסער ענין, נישס קײן ביליקע זאך. בײ גליקלעכע, פאליטיש■ זעלבסטשטענדיקע פעלקער איז דןןס אײנע םין די הויסש-אוים-־אבן םין דער רענירונג, װעלכע גיט דערויף אויס א מטמון מיס נעלס. די רעפרעזענטאנץ-ארבעס װערט ןןננעסירט ענערגיש, אוםאויםהער• לעך דורך ספעציעלע רענירוננס-ןןרגאנען און דורך די קולטודעל- הןןס איר צו מיר — הײסט עם — טענות? נעם איך ןןכער אײער ארםיקל און לײען עם איבער נןןך אםאל, דערזע איך צו מײן נרויםער פרײד, אז אײגנטלעך װערן כ״יעס אלע קשױת, װעלכע איר םרענט בײ ם־ר -פין אײך אלײן אויםן ארם פארעםנסלעכט. סילא, װענן דער קינסשלערישער זײט סון םײן ״נולם׳• אויםםירונג װעל איך זיך םיט אײך נישט אםפעדן. גלויבט מיר, װיפל פנימות איר זעלט נישש געםינין אין מײן ארבעט, הןןב איך אלײן אין איר שוין לאנג אויסנעםונען א סך מער חסרונות. װןןס גרעםער, װאם געװאגטער ס׳איז דןןס װערק, אלץ גרעסער ם ו ז ן זײנע טעותים... דער װןןס םאבריצירם, לםשל, — ליאלקעס, קען — םיט דער צײט — דורך םיסשעםאסישער אויסבעםערונגען — דערםירן זײן ס א ב ר י ק א ט צו אזא שלםות, אז אםילו די ששרענגסטע עקספעדטן זןןלן אין זײ נישט געםונען קײן שים םעלער. גאר אנדערש איז םיס א קינסשלערישע פיגור, נעשניצט םון האלץ אדער סין עלםאנט-בײן, צי אויסנעהאקט םון שסײן, אדער גאר געקנעטן םון לײם. דא קען שוין אויף קײן פאל נישט טרעםן, אז די גאנצע ערנסטע קונסט• ריטיק זאל אײנשסימיק באשליםן: — ״דאס דאזיקע װערק איז אבסאלוט םאלקאם״... אמת, נישט אײנםאל םרעםט, אז אײן קריטיקער נעמט אן פאר א חםרון פונקט דאס, װאס א צװײטער קריטיקער האלט דװקא סאר א גרויסער םעלה, פאר א אינםערעםאנסן עקםפערי- םענט.. שױן צו אפש פאםירט עס אויסן געביט םון דער טעאטער• קריםיק, אי דער םחבר סון דער פיעסע כאפש םײערדיקע שפיץ פאר די זינד, װאם עם איז באנאנגען דער רעזשיםער, דער אק- טיאר, אדער אפילו — דער םאלער םון די דעקאראציעס; און װידער םארקערט געשעט, אז די קריםיק באשדראסט שטרענג דעם רעישיסער, דעם אקטיאר, אדער דעם פאלער ״םאר די זינד םון םחבר... נו, איז עם א מיספארששענדניש אםילו א קריסיקער איז דאך אויך נישש םער װי אבשר-ודם און קעי האבן אטעות. . דערסאר לאשיך סאקע דא, בײ דער נעלעננהײס, םוחל זײן בםחילה גפורה אלע עולות, װאם פײנע קריטיקער, סײ די קאם- פעטענםע, סײ די נישס קאכפעטענסע, םײ די םרײנדלעכע, םײ די פײנדלעכע זענען געגן םיר באנאננען ביזן הײנשיקן טאנ, און װעלכע זײ װעלן אי׳ה גענן םיר באנײן... איצש קענען םיר םיט א גריננ געםיט צוטרעטן צו ח׳ װײ- כערטס נישס-קיגסטלערישע טענות. — ״פאר װעםען — פרענט ער — איז דער ״נולם״ אין צירק באשטיםט געװעץ? שאי װעםען האט געלוינס אװעקצוגעבן אװי םיל םי?* *) זז .דיפ. נוינזזי״ נים׳ 26, ד״ר פ. װײנייס ,*ונזער* ס*נ1וז *ו •*ר<) *רנשסײן״.