Literarishe bleter · 1928-08-03 · 31 (3.8.1928) · p. Seite 599

לים*ר*ריוז נלזטער 31 זא י י?59 לוסער םון דער מיםעלער תקוםה סין דער ײדישער שפראך״, מיט װעלכער דער ליסעראטור׳היססןןריקער מ. ע ר י ק הןןס אים געקרוינט. ״עאינה וראינה׳ אין א פראדוקט םון םוילישן ײדנטום. אנסשטאנען איז דןןס בוך אין דער עפןןכע םון עקןןנןןמישער אויםנלױנג פין פוילישן ײדנטום, װען קײנעם הןןט זיך נישט געחלומט, אז דער םוף סון דער גןןלדענער בײט איז אזוי נןןענט. די גזי^ית םין כמיעלניטשינע אין 1648 הןןבן חרוב געמאכס דןס ײד־שע לעבן אין איקראינע און אין אנדערע סײלן םון פוילן. דער שכל האט נישט געקאנט באגרײםן די דןןזיקע סראגעדיע: דןןס הארץ הןןט געזוכם א קװאל סון נחמה. דער .*אינה וראינד׳ איז געװארן לעבן די תחינית דער בא■ ל־בסער ססר פון דער ײדישער םרוי, װײל ער הןןס באםרי• דיקש אירע עמןןציאנעלע באדערפענישן. אויף דעם חורבן פין עקאנןןמישער װירקלעכקײט האס דאם הארץ און דןןס געמים זיך געשסילם מיט די בארטע, װײכע, הארציקע װערסער םון דעם טײטש־חומש. אין דעם ליגט דער גרויסער םוד פון דעם ערםאלג פון ,צאינה וראינה׳. נופחה וויצנזבר §ון1.?ןצג$קין *־:־ א טי : די משכילים אין עםטרײך האבן אסילו דורכגעםירט א םארבאט צו לײענען דעם ,צאינה וראינה״. יןןזעף דער צװײ■ םעד, דער עסםרײכישער קײזער איז געװען מים די משכילים. נעהאלטן, אז א סך סםרים זענען שעדלעך ןןבער אמםײםטן— דער 'צאינה וראינה׳. װײל ,ער פארשפרײט אבערגלויבן׳—אזוי װערט םןןרמולירט אין א דאפארט פק סוף אכצענטן יאד■ הונדערם. אין אמתן איז דןןס געװען א גזירה צולים מענדלזאנס חומש, װאס הןןס נישס געהאס קײן דערסןןלג. אין זעלבן דעקרעט, װאס םארבאט צו באנובן דעם ,צאינה וראינה־־, װערם רעקאמענרירס די מלמדים און םתם ײדן זיך צו באנוצן מיטן ,עץ חײם״, ד. ה, ם־ס מענדעלזןןנס איבערזעצונג פון חומש. אפילו די ןןסיציעלע אונטערשטיצונג םון מענדעלזןןנס חומש־איבערזעצונג הןןם נישט נעהאלסן. דער ,צאינה וראינה־ איז געװען פןןפולער אין באליבט אין דײטשלאנר, פונקם אזוי גוט װי אין פוילן און נאליציע. אסילו װען ײדיש הןןם ןןננע• הײבן אלץ מער און מער צו פארשװינדן אלם די .נערעדםע שפראך• םון דײםשן ײרן, הןןט מען ןןבער דעם ,צאינה וראינה״ נןןך פײן און געשםאק געלײענט. אסילו אין יענער תקיםה, װען די ,בנות ציון״ הןןבן םארגאסן טרערן איבער געטעס ״די לײדן םון יונגן װערטער״, הןןט מען די מאמעם זײערע געגעבן א געפעלשסן ״צאינה וראינה * . אץ װןןס איז באשםאנען די פעלשינגז םען הןןס גענוםען פשוט םענדעלזאנס חוםש און איבער־ געדרוקט מיט א שער בלאם ״צאינה וראינה־. מען זןןל םײנען, אז דןןם איז דער אמתער באליבטער טײסש-חומש, נאר גע• דרוקט אויף ״דײטש מיט העברעישע לעטערן״. אזא אויםגאבע איז ערשינען אין באזעל (שװײץ) אין יןןר 1822, װונדערשײן געררוקם און ארויסגעגעבן. אין 1861 האט א םארלעגער אין םירט [בײערן] ארוים■ געגעבן א בוך םאר ײדישע םרויען געשריבן אויף דײסש, נןןר געדרוקט םיט העברעישע אותױת, האט ער עס א נןןמען געגעבן דעם ספר ״צאיגה וראינה׳ — ״קןןכםעם אונד שױעכז אײן ערבויאונגם■ אונד אונטערהאלםונגם-בוך םיר איזראעליםען־. אזוי הןןט מען געװןןלם באקעמםן און אויסרןןסן דןןס בוך. הןןט זיך נישט אײנגעגעבן ןןפן םיט גזירות םון הערשער און םשכילים, האס םען עם געװןןלט טון מיט הינסערװעגן, מיט דורכשפוגלען םענדעלזןןנס דײטשע שפראך אונטער א ײדיש שער-בלאם םון דעם דןןזיקן םןןלקס-בוך. דער ,צאינה וראינה״ הןןט ןןבער זײ אלעםען באזיגט, װײל דןןרט, װו ער איז אונסערגעגאנגען, הןןס קײן שום ענ• לעכער םםר זײן פלאץ נישס געקןןנט סארנעמען. םארװאס איז דןןס געשעןז מײל .צאינה וראינה״ איז חוץ אלעמען א קונסס־װערק. ״די פשטות און תמיםות םון םסיל — זןגס א ײדישער ליטעראטור * היסםןןריקער [צינבערג] — די אײגנארםיקײם םון ריסם און די הארמןןנישקײט םון שסימונג פון א טיף■ גלױבנדיקער נשםה, גיבן צו דעם דןןזיקן םסר א ספעציםישן חן. דער סםר הןןס באהערשם דעם געםים םון דער ײדישער סרוי, איז נעװןןרן איר װעגװײזער און לערער*. און חוץ דעם איז אויך װיכטיק די שפראך םון דעם ספר. דןןס איז דער בעסטער ײדיש אין דער אלסער ײדישער ליסעראפור: זאפטיק, רײן אין נױאנסן, םןןלקססיםלעך און פשוט. מיס רעכס פארדינט יעקב בן יצחק אשבנזי דעם נןןםען .דעי