Literarishe bleter · 1928-08-03 · 31 (3.8.1928) · p. Seite 598

31 *ז ליטוו*ויעז נלעסזו 598 אין פרשת תולדות גום פסוק: .ױזרע יצחק בארץ ההיא וימגא בשנה ההיא מאה שערים׳: ,און יגחק האט געזײט אין דעם לאנד און הזןט געםו־ נען אין דעם יןןר הונדערט מאס אין גאט הןןט אים געבענטשט. פרעגס רש׳י: נאך װןןם ה$ט ער געגײלםז א מער די ברכה רוט נישם אויף א זאך. װןס מען צײלט ןןדער מען מעססז דער מירוץ אי(: מען האט געדארםט מעשר געבן, הןט מען :עמוזט גײלן. מען זןןל װיםן װיסיל מעשר. איז די ברכה געװען אפילו נאך דעם בײלן, דןןם םון א מאס איז געװאקםן הונרערט מאס און יבחק איז זײער רײך געװןןרן, ביז מען האט געזאגט: דןןם מיםט םון זײנע מױל־אײזלען מאכט מער געלם פון דעם גאלד און זילבער סון אביםלך. סרעגט מען א קשיא: פאר װאס האט מען געזאגט: דאם מיםט םון די םויל־ אײזלען און נישט פון אנדערמ בהסות ז דער תירוץ איז: םען האט א־ין חירוש געזאגט. דען אין מויל־אײזלען זעט םען קײן ברכה נישט. אניער אין די מויל־אײזלען פון יבחק איז אויך די ברכה גוט געװען׳. אדער אזא פאטעט־שע שטעלע פזן *פרשת^ ױחי׳: ,יעקב זאגט צו יוסף: אויב דו װילםט מיך םרעגן, װארום טו איך דיך אזוי באמיען, דןןם דו זןןלסט מיך סרזןגן אין לאנד פנען צו באגראבן, און נישם אין לאנד מברים: און דײן מוטער רחל הןןב איך באגראבן אויף דעם םעלד, אויף דעם װעג װו זי א־ז געשטארבן, און איך הןזב זי נישט גע־ סראגען אין דער הײל בײ די אנדערע אבות. אםילו גאנץ נאענט בײ דער שטאט בית־לחם איז זי געשטןןרבן, און איך האב זי נישט דארטן אהין געטראנן; דו האסט געװים אויף מיר פאריבל, אבער זײ װיסן, דןןס הקב״ה הןןם מיר געהײסן איך זאל זי באגראבן אויף דעם װעג, דען װען די ישראל װעלן לויפן אוים ירושלים אין גלות נבוזראדן, דאן װעלן די ישראל קוםען אויף דעם זעלביקן װענ, דןן װעס רחל אוים איר קבר תםלה טאן אויף די ישראל און הקב״ה װעט אננעםען איר תסילה**. אזא טאן און סטיל הןןט געםוזט אפעלירן בום הארץ און געמיט םון דער ײדישער םרוי, םאר װעלכער עם איז אײגנטלעך דער ספר באשטימט געװןןרן, .צאינה וראינה בנות ביון״ — קומט און זעט, איר טעכטער םון צױןז צו די ״טעכטער פון צױן״ הןןם גערעדט דער פארפאסעד, הגם .בני ציוך האבן אויך נעקװןןלען פון דעם ססר, און דער מלמד הןןט זיך אויך מיט אים באנוצס. דער דערפאלנ פון .צאינה וראינח׳ הןןס נישט געלןזט רוען א סך ײדישע ארויםגעבער און שרײבער. אין די יןןרן 1679-1676 זענען ארוים צװײ ײדישע איבערזעצונגען םון תנ״ך: אײנע פון יוסף װיצנהויזן און די צװײטע פון יקותיאל בן יצחק בליץ. בײדע זענען אין די הקדםות זײערע ןןננעםאלן אױף דעם ׳צאינה וראינד.'. בײדע הןןבן ןןבער נישט געהאט דערםןןלג. װיצנהױזענס איבערזעצונג איז ארויס אינגאנצן צװײ מןןלז בליצס — נןןר אײן מאל• צו־טרוקען צו־מלמדיש זענען געװען די דןןזיקע פארײדישונגען םון תנ׳ך, אז זײ זןןלן גע־ פעלן די .װײבער און מײדלעך׳. דער .עם הארץ• הןןס גע־ װןןלט הןןבן נישט קײן טרוקענע לוםדות, נןןר תםיםותדיקע הארציקײט. אין דער עפאכע םון םעגדלזןןגישער השפלה הןןט מען געװןןלט מיט םשה מענדלזאנס חוםש־איבערזעצונג ארוים־ שסופען דעם ,צאינה וראינד.', ,צאינה וראינה םטיל׳ — רוםט ןןן םשה םענדלזןןן יאי• רןןניש דעם סטיל םון די פוילישע רבנים, דעם העברעאיש, געמישט מיט אראמיש. פערשטין (םארשטײן) בשורש, און איםליכער קאן אײן למדן װערן, די תורה װערט זיך מערן׳. דער .המגיד׳ האט געהאט אן אויםערגעװײנלעכן ער־ פןןלג, אבער מען קןןן נישט פארגלײכן דעם ערפאלג םון ,המגיד׳ פיטן טרױמפאלן מארש פון זײן דריטן ספר .צאינה וראינה׳. ,צאינה וראינד,' םארשירט שױן העכער דרײ הונדערט יאר איבער שסעט און שטעסלעך, דערםער און ישובים פון די אלע םקומות, װו עם איז געװען און איז נאך דןן א ײדיש־ רעדנדיקער קיבוץ. דער ערפאלג פון ״צאינה וראינה״ איז אײנער פון די גרעססע, װאס איז בכלל אויסגעפאלן אויף א חיבור םון דער אלטער ײדישער ליטעראםור. אפילו די םעשה־ ביכלעך לאזט ער אין שאסן. עס איז גענוג צו זאגן, אז זינט עס איז ארוים די ערשסע אויסגאבע םון ״צאינה וראינה** (לובלין, 1616), איז ביז איצש באקאנט 126 אויפלאגעם םון דעם באליבסן םאלקס־בוך. דער ספר האט זיך אויך געדרוקט אין א םך לענדער. אין דײטשלאנד, בעםען, רוסלאנד, פוילן, גאליציע — אומעטום האט מען אים איבערגעדרוקס און מען דרוקט אים איבער עד־היום. אפילו אויף לאטײן האט מען איבערזעצט דאס דאזיקע װערק. אין 1661 האט א קריסט, םיסן נןןםען יאהאנעס שובערט. ארויסגעגעבן אויף לאסײן א טײל פון .צאינה וראינה׳. אין 1846 איז ארוים א פראנצויזישע איבערזעצונג. עם איז אויך םאראן א נישט־פארענדיקשע דײטשע אויםגאבע פון ״צאינה וראינה**. װןןס איז די סיבה פון דער פאפולאריטעט פון ״צאינה וראינה־ז עס איז קזדם־כל דער כאראקטער פון בוך. ״צאינה וראינה*, איז נישט םתם אן איפערזעצונג םון חומש, א טרוקענע פארײדישונג פון ־העברעישן טעקסט. אין דער אלסער ײרישער ליטעראטור זענען םאראן אזעלכע מע־ כאנישע. װערםלעכע איבערזעצונגען פון תנ׳ך, װאס דערמאנען זײער דאם פארסײטשן םון אונזערע מלמדים אין חדר. די דאזיקע איבערזעצונגען הןןבן קײנמןןל נישס געהאט קײן גרויםן ערפאלג. שטיף האט זײער גוט כאראקטעריזירט די דאזיקע םלםדישע איבערזעצונגען. דאם זענען — זןןגט ער — מער פראטןןקוןלן פון מלמדישן קנעלן, אײדער איבערזעצונגען. .צאינה וראינה• איז א הארציקע, פאעסישע איבערדער־ צײלונג פון חומש. עם איז אן איבערדיכטונג. דאס װעדק איז דורכגעפלןןכטן מיט רשײ. דער אגדתא, פארשײדענע מפרשים. עס איז דא צונויפגעמישט מאראל םיט פאנטאזיע, עסיק םיט פלאסטישקײט. דער מגידישער טאן איז אין דער .צאינה וראינה״ א םיטל, פײן אויסגענוצט, מיט געפיל פאר פראפוןר• ציע, געשםאק. .צאינה וראינה׳ פארמאגט א װײכע, ריטמישע שפראך. דאס איז די הארציקע שפרו.ך, די מעלאדישע פרןןזע. װןןס האם אזוי געװירקט מיט איר אינטימיטעט, סאלקםטימלעכקײט, קלןןר־ קײט און פשטות. א פאר בײשפילן װעלן העלםן צו זען די שײנקײט םון ,צאינה וראינד,'. אין פרשת בראשית געפינט זיך אזא דרוש צום פסוק: .ויאמר אלהים יהי אור ױהי אור׳: ,הקב׳ה הןןס באשאפן צװײ ליכס: די זון און די לבנה צו לײכסן אדיף דער װעלט, און נאך א ליכט הוןט גוןט בא־ שאסן: צו די צדיקים, װען םשיח װעט קומען. דןןס ליכט איז גאנץ גרויס און װײל די װעלט האט נישט זוכה געװען צו אזוי א גרויםע ליכט, דרום האט גןןט דןןס ליכט באהאלטן צו די צדיקים׳ (ןןרטוןגראםיע מאדערניזירט).