Literarishe bleter · 1928-07-27 · 30 (27.7.1928) · p. Seite 591

591 ליסןוןויוז 1ל7<וו 30 זא א שמועם מיטן אנפירער פון ריגער ײדישן טעאטער ארטיסט אליהו שטײן — דער ײדישער ארטיסט איז איצט {)רגאניזירט און ששײגט כסדר אין זײן אנטזיקלונב. װען םען פארבלײכס, למשל, אן ארטיסם פץ פאר 10—20 יאר צוריק םים א םעדערנעם ארטיסט, זעס םען, װןןס םאר א געװאלטיקער סרים םאראױס עס איז נעפאכש געװןןרן. די באצױנג צום םעאסער איז לחלוטין אן אנדערע. איצט, לפשל, איז שוין נישסא ק־ין זן־ט םאר דער ביליקער אםערעסקע אין כױלן. די איטיסטן—און אין דעם װערן זײ אויך אינסערשטיצט דורכן טעאסער־באזוכער — זוכן עפעס בעסערם, שענערס. ערגעץ אין די םארװארפענע םראיוינץ- שסעטלעך שסיקש זיך נאך די אלטע ײדישע ןןםערעםע, אנער אין די צענשרען האש זי מער נישט קײן לופש: דער ײדישער רעװי האס פארנומען איר ארט. דער רעװי סראנש א כאראקסער םין 51אן ערנסשער קינסשלע־ישער זאך, ער אין זײע־ טעאשראליש, און דעריבער האש ער דערפעלג. — די לעצשע װארשעװער ײדישע טעאשער-סענםאציע אין בעםשן זין פון װאיט איז די אייםפירוננ פון שלים אשס ״קירוש השס״ דורך דער װילנער טרויע, אינסצענירט און אויםנעםירט נעװארן דורך ד*ר ם. װײכערמ, און די אויפפירונג הזןש גרויס דערםאלג. זי איז שוין דורכגעגאנגען 80 םאל אין משך פון צװײ חדשים, און םען רעכנט, אז נאך אײניקע חדשים װעט זי נישט אראפגײן םון רעפערטואר. — װאס האס איר אויף דער רײזע אױםגעטון םאר אונזער טעאטער, און װאם םאר א נײעם װעש איר אונז אין דעם נײעם סעזאן ברענגעןז״ — אײדער איך גײ אײך געבן א פשוטע און קלארע תשובה אויף דעם,—ענטפערט ה׳ שטײן, — װיל איך זיך אביםל בכלל אױםיײדן װעגן די אוים־יכטן און די םענלעכקײטן םין ײדישן טעאטער אין רינע. בעת םען קוקט פון אגעװיסן בעאגראסישן כהלך אויף אונזער טעאטער-אלטעגלעכקײר, אזוי װי איך האב דאס לעצטנם געםון, װערט ריגע םארװאנדלט אין אן אידעאל, אבער בעת םען קערט זיך אים צוריק קײן ריגע אץ מען רירש זיך װײטער אומ- םיטלבאי צו דעם צו, װערן אפנעקילט די אבריס... אץ אין םלונ גענוםען, װאלם ריגע באפת געקאנם װערן דער אידעאל, װעלכן מען םאלט זיך אוים פונרערװײסנס. בײ א גוטן װילן פצד דער ײדישער געזעלשאפם קאן רינע א סך אויפטון םארן בעסערן ײדישן טעאשער. װען איך באטראכט זיך איצט, נאכן סעזוןן, װאס ס׳האט זיך דא אסנעשפילם סאר אונזערע אויגן, זע איך, אז דער רינער איז א'ביםל קאפריז. ער דארף אן אפערעסע: און דארםן דארף ער זי נישט צוליב דעם, װאם ער*קאן אן איר נישט אויםקו■ םען,—נאר—װײל ער האט זיך אײננערעדט אזוי. ריגע אױ דער- װאקסן צו א בעסערן טעאשער און םארשטײט אים טאקע, אבעד זײן .בענקשאםש נאך דער אפערעסקע׳ איז נאר אקאפריז," ער װיל נישט האבן קײן באצױננ צוס סעאטער, ער האס ליב בא- קװעםלעכקײט, ער איז פויל, ער װיל נישס טראכטן, און מען דארף איס נאי םאנאנדערטרײסלען. דאם, װאם די אפערעסע האט ״נעצויגן״, איז נאך נישט קײן באװײז״ אז זי הזןט באפרידיקט. ס׳איז פשוט לײכסער צו זיצן אין טעאטער און צו װיסן, אז מען קאן זיך באסרײען אויף עטלעכע שעה צײט פון דעפ קאס, םון געדאנק־זן... דער גרעםסדר טײל םון דער באסעלקערונג באױכ^ דעם טעאסער, האש איס ליב, סארשסײט אים, און װען צו דעם אלעמען באקוםש״ מען נאך א נעלט.אינסערשטיצונג פון דער רענירונג אויך, איז פשוט דער חוב םון ריגע צו האבן אן ערנםסן טעאסער. אײשט װאלט דאס בעװען די גיעסשע חרפה אין פוילן זענען אלע אויגן נעװענדעש אויף ריגע, םען שטעלם צו רינע גרויםע סאדערונגען און םען דערװארם א סך. מוז םען דאך די דערװארטוננען בארעכטיקן. סיאיז נישט נאר קײן אינערלעכער ענין, קײן .םשפחה-םראנע׳, נזןר ס׳איז אםראנע םון אלגעפײנעס ײדישן םעאטער. םארשטײט זיך, די סובסידיע סון דער רענירוננ איז נישט נענונ. דןןם קלעקט קויס אויף אײן םארשסעלונג. דעס םןןםקװער קאםער-סעאטער, למשל, קןןםט יעדע אויםסירונג דער באקאנטער ײדישער ארטיםט, דער רעזשיםער און אנשירער סץ ריגער ײדישן סעאטער, הןןם םאר- בראכס לעצטנם אין פ׳ילן עטלעכע װאכן. אין א שפועס פישן םיכארבעטער םץ ריגער .סריפארגן׳, מ. ראזומני העם א שטײןי צװישן אנדערן נעוןןנס: .אז פען קוםש אראפ פון ריגע קײן פוילן — פאלט םען ארײן גאר אין אן אנדער װעלש. *דןןרםן איז די אפתע ײדישע פדינה. װו, לפשל, םאר- םזןגס איר נזןך אזא דורכ- אױםיקע ײדישע ששןןש, װי װילנע? אפת אין םאטער- יעלן זין איז װילנע נישס אזא געבענםשטע שטאם, װי רינע, די עקאנאםישע באדינגינגען זענען דארטן ערגערע, ןןבער װאם שײך קולטור - אוםעטום װערם גערעדט ײדיש, איבער אלע 'קראמען — ײדישע שילרן, די ײדישע פרעסע איז סארצװײגט. קײן רוסיש הערט איר שוין דארסן בםעט נישט. אין װארשע זענען סאראן נאםן לגפרי ײדישע, און אםילו אין די נישט-ײדישע גאסן זעט מען אויך אן א שיעור ײדן — פשוט, דןןם אײג הזןט זיך שוין זןפגעװוינט צו זען אזוי םיל ײדן םיטאםאל. און עם איז קײן װונדער נישט — װארשע סארםזןגט א ײדישע צאםעלקערוננ פון 350 טויזנס נםשות, כםעט אזוי םיל, װיסל נסשות עס זענען אין ריגע בכלל פאראן. — אז פען איז אין װארשע, זעש םען, אז עם איז םאראן סאר װעםען צו ארבעטן. דארםן דארף מען טאקע האבן ײדיש, עס איז . א זעלבסםסארשטענדלעכקײט, אן אקסיאמע, און עם איז לחלוטין נישט נויטיק צו רעדן װענן דעס און צו פארשפרײטן ײדישקײס פיט קינסשלעכע םיטלען. דער װארשעװער ײד קאן זיך איננאנצן אויסלעבן אין ײדיש, זײנע קילטורעלע אין מאטער־ יעלע באדערםענישן קאן ער באפרידיקן צװישן ײדן און םיט ײדיש. — װי האלט עם פיםן ײדישן טעאטער אין ױילן? אויב םען זאל נעםען םארגלײכן דעם קינםט- לעיישן און אםילו דעס םאסעריעלן םצב םץ דעם ײדישן סעאטער םיס די פוילישע, קאן, סארשטײט זיך, דער ײדישער סעאשער קײן םארגלײך נישט אויסהאלטז. שוין לויט דער צאל אלײן — פוילישע זענען דארטן סא־אן 15 טעאטערם, און ײדישע םך.הבל 3. װארשע איז דאך א הויפשששאש. אבער םאר זיך אלײן איז דער ײדישער טעאטער-לעבן אין פוילן א באדײטנדע דערשײנונג. װי שוין געזאנט, כראגט ײדישקײט און ײדישער קולטור אץ פױלן נישט דעס כאראקטער םון װוילשע- טיקײט. עס איז א לעבנסזויטװענדיקײט. און דעריבער איז פוילן, לויס פײן פײניננ, דער אםתער ארט סארן ײדישן טעאשער. אין פוילן הזןט דער ײרישער טעאטער דורכגעכאכט אלע עשאפן סון זײן אנםװיקלונג. םחסת דער געדיכשקײט סץ דער באםעלקערונג קאן דא א פיעסע אפנײן חדשיס לאננ אץ דורכדעס װערט נע- שאםן די םאטעריעלע םעגלעכקײט סון דער טעאטער-עקסיםטענץ. און די םיבה סון דעס םאקט, װאס דארםן קאן זיך דאך נישש אװעקשסעלן און אנטװיקלען קײן באשטענדיקער ײדישער טעא- סער, איז, װאלם איך זאנן, נישט קײן אויסערלעכע, נאר אן אינערלעכע. ארטיםטן נוםא טראנן די שילד. איצס םאכט שוין דער פראסעםיאנעלער ארטיססן-םארײן סריט, כדי צענויםצונעמען אקזיארן און צו שאסן א םטאבילן טעאטער.