Literarishe bleter · 1928-07-27 · 30 (27.7.1928) · p. Seite 589

589 ליסװורױן ו<7<?ר 30 זא שטיינער אין װעג םיו ז ע־1 מ ן זילנןיצװײג*) דזיעזער פארשטעלונג, װעלכע דער נױ-יןןרקער קןןפיטעס םון ״לעקסיקןןן׳ װעט אײנארדנען אין ןןקטאבער אין נױ-יןןרק. איצס לןןמיר זעען, װןןס װארסטיער פיר םאר, און עי איז ער טאקע גערעכס. 1) ד״ר ש. שרײנט: .דער פראםפעקט באשטײט שון איבער- געדרוקסע ארטיקלען און נאטינן װעגן דער .באדײטונג םון לעק- םיקאן פאר שוישיילער און ליבהןןבער םון טעאטער״ — נישט אכת. אין פראכפע;ט װערס אין 6 םון די 11 געדרוקסע ארסיק־ לען בשירוש נערעדס װעגן דערנאדײטונג םוןלעקסי קאן םאר דער ײדישער קולטור. 2) ד־ר ש שרײבט: ״םיט אײן אדער נװײ אױסנאכען זענען די אלע ארטיקלען געשריבן םון אוםשאראנסװארטלעכע םענטשן, װאם האבן נישט די םינדסטע אנונג װעגן דעם, װאס עס הײםט א לעקסיקאן/ װער, ד־ר שאבקי, םון די 11 שרײבער אין פראססעקס: םאקס געבעל, לעאן װיזענםעלד, לודװיג זאץ, זלםן זילבערבװײג, ל. םלאך, קלםן םרםר, ם. פיעסרושקא, שלום פערלםוטער, יעקב קירשעננוים, יעקב קאליך, און ױרף רוםשינסקי — א־ז א אום- שאראנסװארטלעכער םענסש, און האש נישט די קלענסטע השגה (כ׳לעבן, עס איו א בעסערער ײדישער אויסדרוק, װי די ״מינדס־ טע אנוננ׳) װעגן א לעקםיקאן? 3) איר יארםש םיר םאר, אז איך שרײב .גרעסטע(ו) םשכילים, א אלסער און א בעבראכענער ן!), א כלי־קודש־עםע- ריס (!), עבודת-הקודש(:), א שסיקל(ן) בײט״—דאס איז בײ אײך בעזגראפאסנע ײדיש. אבער דאס איז דער ײדיש, װאס האס אויםגעבויגן דעם ײדישן לײענער,* דאס איז דער םאליס-ײדיש. 4) ד״ר ש. װארפט מיר םאר, אז איך שיט זאםד אין די אויגי אדער איך לאז זיך שיטן * זאםד אין די אויגן װען איך דערםאן, אז ד״ר קעניגשאץ איז געװען לערער אין דער שולע, װו יעקב ס אדלער האט נעלערנט אין אדעם. אלזא, סײ אין די ביז־איבמיקע ביאגראםיעס םון פאר״ שסארבענעם ארסיכט אדלער, םײ אין זײן אויטאביאגראפיע װערט דערםאנט ד״ר קעניגשאבס נאפען אלם לערער םון*דער שולע. 5) ד*ר ש. װארסס םיר םאר, א)אז עס איז סענםאביע בו דערבײלן, אז יעקב ס. אדלערס םאטער האט זײן זון געװאלט דערביען אלס דאקשאר, און אים שפעטער געפאכם םאר א סוחר, ב) אז עס איז א גרויסער .היםטארישער* םאקט בו דערבײלן, אז דער בראדער זינגער ישראל גראדנער האט נענופען בײ פיש־ זאנען זײנע'חיבורים, און אים דערפאר געבאלם נישט םיט קײן נעלם, נאי פים טיסון, ג) אז עס איז א שטות אדער א עם- הארבות בו דערבײלן, אז אין דער שסוב םון ארתר רחל קאםינס־ קי האט םען געהוננערט, און, אז איר םאסער, א געװעזענער כלי־קודש, האט געלעבט דערםין, װאס רײכע באלעבאטים האבן אים געגעבן, ד) אז עס איז נישט קײן היסשארישע בקיאות בו שרײבן, אז כאסש אסתר רחל קאפינסקי איז אויפגעװאקסן אין הונגער און אין נויט, פונדעכפװעגן איז זי אויםגעװאקסן א גע־ זינטע כויד אין איז ארוםגעלאפן םיט די שיקסעם אין דארף, און פרײלעך און לוסםיק געזינגען. אלזא, אט די אלע פרטים אין די ביאנראםיעס פון די געבײלטע גרויסע םארשטארבענע *קינסטלער האלט ד״ר ש. נישט נאר םאר איבעריק, נאר םאר שטותים אין עם• האיבות, װארום ״אן זײ װעט םען דאךי סארששײן (?! ז. ז.) דעם טאלאנס. איז דער לעקסיקאן א בוך נאר סין קריטיס, פון רעבענ־ זיעם איבערן שסילן, װענן טאלאנס םון דעם שוישפילערז — עס איז דאך א בוך סון ביאנראםיעם אין אײניקע מאנאנראםיעס םון לעבעדיקע און םארשטארבענע שוישפילער. און װיםל איז עס סאקע כאראקטעריסטיש, אז אדלערס עלטערן האבן גאר געװאלט םאכן א דאקטאר םון זײער זון, און װען זײ ענדערן נישט זײער באשלום, און םאכן אים נישס סאר א אנגעשטעלםן, װאלט ער טאקע בום טעאטער נישט נעקופען. װיםל געשיכטע ליגט אין דעם, אז ישראל גראתער, דער ערשסער ײדישער אקסיאר, האט גע־ איך װעל זיך םיטן ד״ר שאבקי, װאס האס אסגעדרוקס אן ארטיקל אין די ״ליט. בלעטער״, נישס שסעלן זיך זידלען, םיר, דעם אוםנעבילדעטן, קאנען נאך חלילה אויםשעלן זידל־װערטער און אויםדרוקן םאר זלזולים. *איך װעל דעריבער נאר ענטםערן אויף די םארװורםן, װאם זעען אין סלוג אויס בו זײן ערנםט. אבער םאר אלעם אײניקע קלײגע אינםארפאביעס, װאס װעלן אםשר אביסל אויםקלערן די סיבה פון ד״ר שאזיקים גריכ- בארן־ 1. םיטן ד״ר ש. האב איך זיך באקענט אין װארשע אין דער בײם, װען פיר האבן נאך בײדע געװוינט אין סוילן. איך האב זיך דעםאלם ארוםגעסראנן םיטן סלאן בענויםבושסעלן א .סנקס פון ײדישן טעאסער״. איך האב גערעדט פיט ד״ר ש״ אז ער זאל סאר םיר אנשרײבן אן ארטיקל װעגן ״די ײדישע טיפן אין דער סוילישער דראמאסישער ליטעראםור״. ד״ר ש. האט, חלילה, נישט נאכנעפרענט װענן םײנע קװאליםיקאביעס, אויב איך בין ראוי םאר א רעדאקטאר םון אזא בוך, נאר ער איז נרײט געװען םיר בוגעבן זײן ארםיקל, און שוין א בײט נאכדעם, וױ איך האב אויםנעגעבן דעם נאנבן סלאי, האט ער םיר אלץ נאך דערםאנט װעגן זײן ארטיקל. אלזא, דאפאלט בין איך דעם דיר שאבקי יא אנגעשטאנען םאר א רעדאקטארי. 2) װען איך בין אין 1926 געקוםען אין אםעריקע, האב איך, נאסירלעך, זיך באלד נעזעען םיםן ד־ר ש. ער האס שוץ בינו־לבינו נעשריבן אויף רעכסס און אויף לינקם װעגן ײדישן טעאסער. ער האט מיך אויסגענוםען כיט ״אסענע ארעפס״, און םיר בוגעזאגט בו געבן יעדע פיכהילף םאר*דעם לעקסיקאן. ער האס אםילו אװעקגעשריבן רעקאפענדאביעס װעגן םיר קײן* םינסק און קײן מאסקװע. און װען ער שלענט פיך כרעפן לויםן םון די ביבליאטעקן אין נױ־יארק, םון די עלטערע אקטיארן, אדער נאכן אסלײענען גאנבע יארגעננ םון דער ײדישער סרעסע םון םאריקן יארהונדערד, האט ער פיך געםוסרט, אז איך דארף נישט אװעק- לײגן אזויפיל פי, כחרת קײן לעקםיקאן קאן אין דער ערשטער אויםלאנע נישט זײן קײן סולשטענדיק װערק, דער עיקר איז, אז איך זאל װאס־שנעלער ארויסלאזן מײן בוך, און ערשט בײ דער בװײטער אוישלאנע װעלן שוץ ארײנקוםען אלע אויסבעסערוננען. בײ דער נעלעגנהײט אץ גאך בײ אנדערע האט ער נישט פאר״ געםן פיר בובוגעבן. אז איך אלײן װעל מיט דער ארבעט נישט סארטיק װערן, און כ׳דארף םיר װעםען בונעםען... איך האב אים געענסםערס, אז לײדער נעסין איך נישט קײן סאסיקן פיסהעלםער, און כ׳װעל דעריבער די גאנבע ארבעם פוזן אלײן דורכםירן (איך נאםערק, אז דאס איז געװען אײדער עס איז געװײלט געװארן די קװאליםיקאביע-קאםיסיע םץ די ח״ח יעקב םעסםל, ראובן װײםםאן אץיבחק לעש). 3) װען איך בין אץ 1927 װידער געקומען קײן אםעריקע, און בין בוגעטראטן בו שאפן דעם פאנד םאר דער אויםגאבע םון ״לעקסיקאן״, האס ד*ר שאבקי םיך כםדר אינסריגירט קעגן די אקטיארן און קעגן זײער ױניאן, אז זײ פײנען םיך נאר אויסבונובן, אבער װען עס װעס קיםען בו םאטעריעלער הילף, װעלן זײ נישס זײן אין דער הײם. גלײכבײטיק האט םיר ד״ר שאבקי װידער געםאכט דדם שוין דערםאנסן סארשלאג װעגן בונעםען א םיט־ העלפער בום ״לעקסיקאן*. איך האב נישט געסונען םאר נויטיק איס ארײנבונעםען אין קאםיסעט, פחכת ד״ר שאבקי האט קײן שום ידיעה נישט (איך בין דערסאר םולשטענדיק םאראנסװארט־ לעך) אין לעבעדיקן ײדישן טעאסער. װײזט אבער אויס, אז מײן האנדלונג האש אים אזױ ארויס• געבראכט םון געדולד, אז ער איז ארויס טיט א אנםאל קעגן סראססעקס סון לעקסיקאן, װאם איז אײגנסלעך ב א ש ס י ם ס געװארן סאר שוישסילער און סאר די באזוכער 7םץ דער נראנ־ *) םיר ניגן דזנם ענסםיי 8ין ז. ניינירנװײנ םינ> *ײניקי וזי■ יןינ רים.