Literarishe bleter · 1928-07-20 · 29 (20.7.1928) · p. Seite 571

571 ליםערארישע נלעםזגר 29 זא םיע, ןןגער אויף װאס דארף מען נאך דערצו גאנצע זײטלעך פרעטענגיעזע םליגה, װאם הןןט קײן שײכות נישט צום עגיןו די דןןזיקע *רעטענגיעזקײט״מאכט זײער נישס קײן גוטן אײנדרוק. אין אדעסער גיכעלע איז נעגראכט (ז. 20) םענדעלעס אן אינסערעםאנטער װײניק באקאנסער סארםרעט (אין די םיטעלע יארן). אײנםאל פארוסט זיך דאם גיכעלע אויף די םאטעריאלן םינם ארעסער םענדעלע-םוזײ. םיר האגן םאקע רעכט צו װארטן פון די אדעסער חבײם, זײ זאלן אויםנוגן, װי ם׳באדארף די דאזיקע םוזײ-מאטעריאלן. די םענדעלע-םײערונגען האבן ארויםגערוקט די םראגע װעגן דעם מענדעלע-שסודױם אין אינזער איבעס-שול. בום יאר- גײט זענען ארוים גװײ מעטאדישע בראשודן (אײנע אין קיעװ, די גװײטע — אין אדעם), װאס זענען געװירםעט דעם םענדעלע- קאמסלעקם. די ערשטע בראשור (די קיעװער) גים םאטעריאל פארן קאםסלעקס ״םענדעלע און זײן עפאכע*, הויסםזעכלעך אין םלאך םו*ן געזעלשאםטקענטעניש; די צװײםעבראשור (די אדעסער) גיט זיך אפ פערער פיט דער םענדעלע-טעםע םון ליטערארישן שטאגדפונקט. דער פאטעריאל אין די בײדע בראשורן איז אבער פאנאנדערנעארבעט נישט אין אײנעד אין זעיזעלבער םאס: די קיעװער בראשור איז םיל קאנקרעטער און זאכלעכער אין אירע אנװײזוננען אין הלכות םזטאדיק זענען דאס ביז גאר גרױםע םעלות צו מענדעלעס צענסן יארצײט זענען אײך ארוים גװײ אײנםאליקע אײסגאבעפ: אין וןיניצע און אין זשיטאמיר. די װיני- צער םענדעלע-צײמונג אױ אויםערלעך גאנץ.ארעם: די װיניצער חברים זענען א פניס אין דרוק-פיטלען נישט איבעריק רײך. לויטן אינהאלם פאכט די צײטונג אץ אלנעםײן א װױלן אײנ- דרוק. עס דיסאנירס דא בלויז דער ארטיקל ״ערינערונגען און געראנקען׳ — ״װענן םענדעלען אין אנדערע״, װײל דער מחבר האט, קענטיק, א צו גרויםן :זפשײ םאר זיך גוםא און םאר זײן אײגענעם קאבינעט, װעגן װעלכן ער דערצײלט נאנץ ברײטלעך... די זשיטאמירער חברים האבן זײער גוט געהאנדלט, װאם זײ האבן צונענעבן'זײער ״פענדעלע-בױלעטען׳ א לאקאלן קאלאריט אין אינהאלסלעך םארבונדן דעם ״ביולעטען׳ מים דעם .זשיטאםירער* פעריאד אין מענדעלעם לעבן און שאםן. דא גײם א גאנצער אס- טײל' ״מענדעלע אין זשיטאםיר״, װו עס״זענען געגעבן געװארן סאװנדערע ערינערוננען װעגן מענדעלעס לעבן אין זשיסאםיר, װי אויך א נאטיץ .זשיטאםיר אין םענדעלעם װערק׳. םיר דארםן נאך דערםאנען, אז םארלאנ ״קולטור-ליגע״ האם ארויםגענעבן םענדעלעם א שײן װאנס-בילד און דער אל- אוקראינישער ״געזקולם״ — א פאסט-קארטל םים םענדעלעס בילד. אויםן קארטל דארף מען סאריכטן א טעות: מענדעלע איז געשטאדבן נישט דעם 21־סן, נאר דעם 8-טן דעצעםבער (נ. םט.) 1917. אין אונזער איצטיקן איבערבליק האבן מיר באהאנדלס בלויז דאם, װאם איז בײ אונו דערשינען אין בוך-פארם. אונזער פרעסע האט זיך זײער ברײט אפנערוסן אויף םענדעלעס יארצײט: נאך קײנםאל און ערגעץ נישט האבן די םענדעלע-םײערוננען (װי בכלל פײערוננען םון א ײדישן שרײבער) נישט געהאס אן ענ- לעכן אפקלאנג, און באזונדערס אין דער נישט-ײדישער פרעסע. און נראד אין דער פרעסע איז פארעפנסלעכט געװארן א רײ זײער װיכטיקע און אינטערעסאנטע ארבעטן אין צוזאםענהאננ פיט מענדעלעס יארצײט. דאס האט א באזונדער שײכ-ת צו אונזערע װיםנשאססלעכע אויסנאבעס. דער ״עםעס״ האס אפנע- דרוקס אויסםירלעכע סעזיסן װעגן מענדעלען אין זײן שאםוננ, ,די ײדישע שפראך״ האס געװידמעס א ססעציעלן נופער דער פענדעלע םארשונג (אין געביט םון שסראך און סטיל), צװײ גרויםע ארבעטן צו דער םענדעלע-פארשוננ זענען דערשינען אין באנד 3-2 םון דער ״צײטשריםט״. םען קאן זיכער זאגן, אז אין סרט םון שטודירן םענדעלעם שאםן זענען *םיר איצט עדות םון א בסירושן נײעם װענד-פונקט. א• גורשסײו םןםקװע — .ע£עם' בפרט נאך, אז א. אבטשוקם ארבעס קאן םען אין אלגעםײן געװים האלםן םאר א געלוננענעם פרוװ. א. אבטשוקס ביכל װענן םענדעלען האט אםך םעלות: די שפ־אך איז א לײכטע און א סשוטע, די םאקשן זענען געלונגען נדופירט אין םיםסעפאטיזירט. חוץ דעם, באסיס זיך דער פחבר אײנגלידערן םענדעלעס שרײבערישע ביאנראפיע אין דער אלנע• מײנער געזעלשאםשלעכער אםמאספער. דגר װיכסיקסטער ביאנרא• םישער םאסעריאל איז אין א. אבסשוקם ביכל אויםגענוצט, עס זענען סארצײכנס אײניקע סרישע דעסאלן; דער מחבר האט אויך ברײם אויסגענוצם מענדעלעם בריװ. א שאד גאר, װאס דעם םחבר א ז געבליבן (װי דאס איז צו זעען םון טעקסט) אוםבאקאנט ד״ר מ. װײנרײכס ארסיקל ״60 יאר מענדעלע םוכר םפרים׳ (״די צו- קונפט״, 1924, נום. סז). אין דעם דאזיקן ארטיקל װערט אויםן סםך פון באסרעסנדיקן צײםונגס-םאםעריאל (.קול םבשר״, ״הםליץ״) גענויער באלויכטן דעם ״בערדיטשעװער״ סעריאד אין םענדעלעס לעבן. א. אבטשוק חאט גוט געהאנדלט, װאס ער האט געשענקט א נעװיםע אויפםערקזאפקײט םענדעלעם יוננטלעכן שאסן. בארירנ- דיק פענדעלעס סריאיקע װערק, לאזט אבער א. אבסשוק דורך די זזרשטע אויסגאבע םינם ״װינשפיננערל׳ — דאם איז א םארדרים- לעכער בלויז (א־יב דער מחבר האס נישט נעהאט אין זײן רשות די אויסגאבע, האט ער געקאנס נעפינען װעגן איר אײניקע ידיעות אין ם. װײנרײכם םריער-דערםאנטן אדטיקל). די אויסםערקזאמקײם צום ױנגן םענדעלע איז בםירוש בארעכטיקס, דער ױנגער םענ- דעלע װעט נאכאמאל אויםלעבן םאר אונז נאר אין א נײעם שײן, װײל ביז אהער האבן פיר פשוס װײניק נעװוסט װעגן פענדעלעס ױגנטלעכן שאסן. נישט אינגאנצן מזלדיק איז א. אבששוק בנוגע צו דאסעס און אנדערע ענלעכע ״קלײניקײטן״, דאס איז גריננ צו דערקלערן דערמיס, װאס דאס ביכל איז געדרוקס בחפזון, אין דער ױבילײ- אײלעניש. אײניקע סין די אימפינקשלעכקײטן האט א. אבטשוק אלײן פארריכם אין א בריװ אין כארקאװער ״שטערן״ (נומ 15 םון דעם 18 יאנואר), אבער אויך אין די אויסבעסערוגנען איז ארײננעסאלן א טעות; די זאמלוננ םענדעלעס העברעישע ארשיק• לען ״עין םשפש״ איז דערשינען (אלם באזונדערע אויםגאבע) נישט אין 1866 נאר אין 1867. םיר װעלן דא נישט אויםרעכענען די עשלעכע אוםפיגקט- לעכקײטן, װאס עם איז צו געפינען אין א. אבטשוקם ביכל: דאס זענען םערסטנס נישם םער װי דרוק■ אדער שרײב-םעלער. װיכ• טיקער איז איא םעית; א. אבטשוק דערצײלם (ז. 14), או ״דאם קלײגע מענםשעלע״ האט מענדעלע אפגעדרוקט אין ״קול פבשר״ אונטער דעם פםעװדאנים ״םענדעלע םוכר סםרים״. דאם איז גישט ריכסיק, םענדעלע האט דפנעדרוקט .דאס קלײנע פענסשע- לע׳ לכתחילה (ד. ה. אין ״קול מבשר״) גאר *אנאניס; דעם פסעװ• דאנים ״פענדעלע םוכר ספרים״ האט מענדעלע אננענוםען נישט םיטאםאל, ער פלענט א צײט נוצן דעס םשכילישן פסעװדאנים ״איש״ (איבערגעשטעלטע איניציאלן םון זײן נאםען: שלום-יעקב אבראפאװיסש), און ערשס אץ 1869 (״סישקע דער קרוםער״) האט םענדעלע זיך אפגעששעלט אויף זײן שפעטערדיקן פסעװדא- נים, װאס איו א וי אײננעקריצט גדװארן אין דער ײדישער ליטע- ראשור.*דער דאזיקער װעג מענדעלעס צו זײן פסעװדאנים איז געװים כאראקשעריםטיש. אין אלנעפײן בלײבט א. אבטשוקס ביכל, װי םיר האבן םריער געזאנס, א נוצלעך ביכל. א. אבטשוקם ארבעט אױ אויך דערשינען (אין א געקירצטער סארם) אין אוקראיניש. א שאד נאר, װאם אין דער אוקראינישער אויםגאבע זענען נישט םאריכט געװארן די עטלעכע טעותן און אימפינקטלעכקײטן פוגם ײדישן טעקסט; די אוקיאינישע אויםגאבע אין ארויםנעגאנגען שפעטער פאר דער ײדישער, און מ׳האט געקאנט באװײזן ארײנטראגן אין איר די נויטיקע אויםבעםערונגען. א קלײן ביכעלע (אן אנאניםם), געװידמעס פענדעלעם ביאנראםיע (״ביאנראםישע נאטיצן״), אױ דעישינען אויך אין אדעס, אין דער אויסנאבע םון דלר םסעציעלער םענדעלע-קאפיסיע בײס אדעסער שטאש-ראט (די דאזיקע קאםיסיע האש דורכגעפירט די םענדעלע-סײערוננען אין אדעס). דעם אםת גערעדט, באםרי• דיקס אונז לחלוטין נישט דאם אדעםער ביכעלע. עס איז געװים שװער אײנצולײגן אין 30 קלײנינקע זײםלעך םענדעלעם ביאגרא-