Literarishe bleter · 1928-07-20 · 29 (20.7.1928) · p. Seite 564

29 זא ליטערארישע בלעטער 564 יהואשס ת נ ״ ך - א י ב ע ר ז ע צ ו נ ג ע ן ש• ניגעו/נױ׳יןןרק שםורעמט םון אלע זײםן א םרעםדזנ, 8 וױלד׳םרעםדע ססיכיע. יהואשם גרויםע ארבעט איז, סריער װי אלץ, די אנם• פלעקונג םון א גרויסער און אײנגעשםארםער װידערשםאנדם• קראםם. יהואש הןןט אזוי װי נעזןןגם בו דער אםעריקאנער ײדישער גאם: דו לעבםם אן װזןרבלען, אן איחום׳בריװ, דײן אײגעי נער נעכםן איז םאר דיר א.נעכסיקער םןןג*. דו!אגנוגנסט זיך םיסן הײנס, דו האסט קײן זכרון נישם, אץ דײן כח׳ הדמיון איז ןןסגעשװאכט. װיל איך זיך גרןןנן ניז בו די סיםסטע.קװאלן, זיך לאבען םים דער זאםס םון ירושה און, א נעקרעםסיקטער, שםידן א נײעם רינג אץ דער קײס םון דורות, אײםהעפסן א נײ םענטעלע םאר דער אלסער רײניקײט. — דו הןןסס די ״דישע שםראך —הןןס יהזאש אזוי װיי געזןןגם בו דער ײדישער גאס אין אםעריקע — םארקריםלם, סאראופױירדיקס און געלןןזן אײף הםקר. װעל איך ןםװישן פון איר דעם גאסנשסױב, ןןםװאשן די װונדן און װײזן םאר דער גאנבער װעלס איר לויםערקײס, איר שםע םון אפ$ל און איר נײע פראכס. — דו ביםם כאןןס— הןןס ער אזוי װי ױך אױסגע■ םענהם פים דער ײדישער אםעריקע. די אלטע װעלם דײנע איז בעשסערם, די נײע איז נןןך נישם אויםגעבויט. װעל איך לןןזן ןןםעמען דעם שאםונגם׳גײסם איבערן תהו׳ובהו און װײזן. װי דער רוח אלהים רײםט זיך םון דער םונקלקײס, רײםס זיך בו ליכס, בו א נײעם לעיז׳- יהואשם ײדישער תניך איז נישס די ײדישע אםעריקע. נןןר דןןם דערװײםערן זיך םץ איר, דןןס אױםהויבן זיך אינער איר. כדי בו געפעען םאר איר א װעג — א װעג בום נעכסן אץ בום םןןרגן — און כדי בו העלפן איר גובר זײן *וײ אײגענע װןןכעדיקײם. יהואשס םארײרישונג םון תנ*ך קוםם נישט פ ו ן דער ײדישער גאס אין אםעריקע. זי איז ןןנער ם א ר דער ײדישער אמעריקע. זי איז אין עדגעץ נישם נדיםיק אזױ. װי דןן. װו דער נאביןןנאלער זכרון איז ןןםגעשװאכס נעװןןרן. און װו זעלסן װער עס קען תנ*ך אין ןןריגינאל. אםילו אין מקור, אין הענרעיש, איז גום בו לערנען תניך פים דער הילף םון יהואשם איבערזעבונג. זי םאכט קלאר א םך טונקעלע שסעלן, זי פארטײטשט די הארנע ססוקים, זי לערנס אין זײ םשם לױט די נײעסםע קןםענטארן. זי נובט אויס די אויםםירן םון די װיםנשאםסלעכע, לינגװים׳ םישע און ארכעאלאגישע םןןרשוננען. ױ איז, װי יעדע נײע איבערזעבונג, אנײער םירוש אויםן תנ*ך. הןןט ןןם דער פירוש געדארםט זײן אוםעםום, װו עם איז דא דער תנ*ך. הןןט ער זיך געדארםט געםינען אויםן טיש בײ יעדן ײדישן לערער. ער הןןם געדארםט ױין אץ יעדער ײדישער שול, אץ יעדער ײרישער ניבליןןסעק... תוםש םיט יהואש איז לײכטער בו לערנען. װי חוםש םים רש*י. יןן, יהואש איז נובלעך און נויטיק אױך םאר יענע, װאם קענען לשון׳קודש. ןןנער װיםיל זענען דא אזעלכע, װןןם קענעןז אםילו בװישן ײדישע שרײבער געםינען ױך אזױנע, װאם האנן פארגעסן אדער נאר קײנפאל נישס געלערגס קײן די ערשטע םיר בענד םון יהואשם תנ״ך־איבערזעבונג — חומש און נביאים ראשונים —זענען שוץ ארוים פון דרוק. דער מאנומענטאלער בנין — דאם גראנדיעזע װערק םון אײן םענטש — שטײט איבם אםן פאר אלעמען. יעדערער קאן דאס באטראכטן. קאן אין דעם ארײנקוקן, קאן דאס באװונדערן. עם ליגן פאר אונז פיר גאלד־געשטיקסע םונקעלע בענד, םים א נײעם םופרישן שריפט געזעבט און אזוי םײן. אזוי פרום, אזוי אפגעהיס געדרוקס, װי זעלטן׳װען א ײדיש בוך. םיר בענד — פיר עדות סון א גרויםער שעפערישער אנשסרענגונג. עדות םץ א לעבן, װאם האם געהאס א ביל און װאס איז אויםגעגאנגען ערשס דאן, װען דאס גרױסע ביל איז, גאך יארן מי, פלײס, פארשונג און באגײםםערטער שא■ םונגם-ארבעט, דערגרײכס געװארן. עדות פון א קולטור, װאס שטעלט זץ אפ אנבוטרינקען זיך םץ טיפן אלסן קװאל, כדי בו גײן װײסער און װײםער. עדות סון א שפראך, װאס איז רײף און רײך געװארן... א היססארישע פאסירונג — באמת! און אז מען װעס אויף יענער זײט ים דערזען די ערשטע — און אינגיכן אויך די לעבסע — םיר ביכער סון יהואשס ײ ד י ש ן תנ״ך, װעט םען סרעגן: — איז דאס דאס לאנד, װו ײדיש. װי םען זאגס אונז, שטארבט־אפז האט דאס א גוםס אויםגעשםעלט אם דעם דא׳ זיקן מאנומענטז האבן עם די ביטערדיקע הענט םון א נוטה• לםות אויםגעדעקט און אויםגעשפרײט םאר אונז אט די אלע אוברותז און נאך װעס מען פרעגן: — אין אן אויפגעקומענעם לאנד. אין א לאנד אן טראדיביעס — װי איז עם מעגלעך געװארן אן אויפםו, אין װעלכן עם איז פארקערפערם דער פײנםטער חוש פאר די װ א ד ב ל ע ן םון קולטות אין א לאנד. װו די גערעדםע ײדישע שפראך איז אזוי פארפםולתם געװארן,—װי קוםם אזא געלײסערס ײדישז אויסן סופלדיקז יאריד םון אלץ׳פארשלינג׳ דיקער װאכעדיקײט—װו האס זיך גענוםען אזא שטילע, אזא שבתדיקע אפגעשײדקײטז פון װאנעןז און םען װעט אםשר נעמען םראכטן, אז די ײדישע אמעריקע איז גארנישט אזוי םארװאכעדיקט, גארנישט אזוי םארביזנעװעט. םען װעט זיך, אגב, דערםאנען, אז יהואשם תנ*ך איז נישט דער אײנביקער קולטור׳אויפסו םון דעם נײעם ײדישן ישוב אין אמעריקע. איז דאך יהואש אלײן גע־ װען א פאעט, נישס בלויז אן איבערזעבער. און עם לעבט דאך און שאפס דא א גאנבע משפחה ײדישע דיכטער, װען אםילו די לוםט אין איר איז נישט אזא משפחהדיקע. איז דאך דא אץ לאנד אויסגעװאקסן אגאנבע ליטעראסור אויף ײדיש, אץ א טעאטער. און אן אנהױב פון א ײדישן דער׳ בױנגם׳םיסטעם, און אנשסאלטן םאר װיםנשאפם־םארשונג... מען װעט אונז אפשר גאר אנהויבן מקנא בו זיץ. אבער... מיר װײםן דאך, אז אונז איז נישטא װאם מקנא בו זיץ. די אלע אויםטואונגען שטאמען סון יחידים, װעלכע האבן געשאפן םאר זיך אן אײגענע אטסאסםערע, װײל זײ האבן נישט געקאנס עסעפען אין דער לוםט, װעלכע רינגלט ארום אלעפען. דאס איז נישס קײן רעזולסאס םון דעם ארומיקן לעבן, נאר. םארקערט גאר, א פראטעסט קעגן דעם. א כאפעססיקן זיך אויף א װיספע, קענן װעלכער עס