Literarishe bleter · 1928-07-13 · 28 (13.7.1928) · p. Seite 551

551 ליזןרןרױן *ל*י*ר 28 זא קריטיה.-רעצענזיעסו ביבליאגראפיע.—כראניק. װאס מען שרײבט װעגן ביכעג ןו^3יפ2 ה>ןנן געהאש א טענדענץ אינערציטרײאן די לאנע אין לאנד םאר דער קאנססיטוציע, כרי נו דערהויבן די באדײםונג םון דער קאנ- ססיסיניע נופא. הײנס דארף םען זיך אםזאגן םין אזעלכע נישס ריכםיקע שילרערינגען. אויך װערס כםעס װי נישס נאשרינן די געשיכסע םון די שטאםן אין אםעריקע. װאס װערט הײנס אנערקענס םון גרוים װיכ״ סיקײס שוין נוליב דעם, װאם, װי באקאנס, אױ די גאננע אנט- װיקלונג סץ אםעריקע, אםװײניקססנס ביז 1820, דורכגעדרינגען םיס דער װיכסיקײט םון די באזונדערע שטאטן. דער גאנצער קאסף נװישן די דעםובליקאנער און די םעדעראליםטן װערס אוגז קלארער, װען םיר סארשםײען דעם םאליטישן צישטאנד סון די באזונדערע שסאסן. דער נאציןןנאלױם הויבט זיך ערשס ןןן צו אנס־ויקלען. דער אונטערשײד צװישן דער קאנססיסוציע םון דער קןןנסעדעראציע, װןןס אױ געיועו דוכנעדרוננען מיט א דע״ צענסראליססישן גײסם, און דער קאנםשיטוציע, װעלכע איז אדויס- געגעבן אין 1789, אין אין אדורכנעדריננען םיס דעם צענטראלים- טישן גײסס — װערס נישס ןןנגעיויזן. די סראנע װעגן די ענדע- רונגען אין דער שסיםיננ םין דער באםעלקערוננ, װערט װינציק װןןס בארירס. עס װערם איננאנצן נישט באשריבן די רעאקציע אין אםעריקע אין יענע צײטן, א רעאקציע װאס לאזט זיך םילן ביזן דעם הײנסיקן טאנ, (די קןןנסטיםוציע אױ א סראדוקס םון דער דאױקער רעאקציע). רןןגאםם אסהענניקײס םין אלטע פײנוננען איז אפנולססשן אין זײן כאראקטעריסטיק אין דער מלחרה םין 2 י 18. אזעלכע גע• דאנקען, אז די םלחםה איז נעװעזן אוםםארמײדלעך נעסינען םיד אין יעדן אמעריקאנער האנםבוך פאר געשיכטע און איז םער א סרןןדוקס סון א סאשאליסםיש־םאסעריאליססישן בליק אויף גע• שיכטע װי א קאנקיעסער םאקט. װײל װאס װןןיט פען געוןןנט, װען די פלחפה װאלם נישס םארגעקוםען. װאלט םען געװים גע- שריבן, אז דער סרידן איז געװען איםםארםײדלעך. דער סך־הכל: דער דריםער באנד איז, חוץ אלע סעלערן און זײן זשורנאליםסיש״קאםסילאסיװן כאראקטער, א בוך, װאס שסײגס איבער די אזוי-נערוםענע סאסילערע װערק, א דאנק דער לײכט. קײם םון סטיל און באקאנטשאסט םיט א סך היסטאריקער. א קריםישן חוש קען פען סאדערן נאר סון א סאכפענישן היסםאריקער, װאס װעם נישם נאכנײן בלינד אנדערע. אין דעם סרט איז ראנאסם בוך נישס אזוי. די םעיה איז, װאס ראגאף איז נאכנענאנגען גוטע היסטאריקער, דעריבער איז אויך די אינסאר- םאציע םערםטנסײל א נוסע. שלמה בארהץ ניי׳יןרק נוםם*װ *י*ננר—מ*ד*ם נ*װ*רי (ר*מ*ן). •ון 6ר*ננ1יזיא — ם*רק ר*ק*װםקי, *יני• ם. ר*;*װסק', 1928, 5 49 ז. דאם דאזיקע באריםס װערק פיט אלע זײנע גרויסע פעלות האט א םאדנע אײנםאכע קאנססרוקציע: דער םחבר הויבס אן םיט דער לעבנם-נעשיכסע םון שארל באװארי, א טיס םון א סראםסן, סויערישן, טעססן ױנננטאן, װאס האט קוים מיט צרות, דורך שװערע הארעװאניע, אויםנעקעםםט םאר זיך דעם סיטל דאקטאר. נישט בארוםן צו םעדיצינישער מסעציאליטעט, א לאנגװײליקער, א נודנע-גוטער, םירם ער די עקזיםסענץ םון א מענסשן אן שום אםניציעס אויף דער סראװינץ אין א קלײן שטעטל, ארופםארנדיק טאג און נאכט צו זײגע קראנקע. אין דעם הינטערגרונס םון אט דעם שלעםעריקן לעבןלײגס די נססיכשס וון יי **רייניקסזנ םם*םן וון ה י י ר * נ * ף. די ורםסס זוקס ורסזידקנםן (1783 ביז 1830) ניי-י*-ק,401 ז• װעגן די ערשטע צװײ בענדער םון ראנאםס געשיכשע סון די םארײניקסע שטאםן איז םיר שוין אויםגעקוםען צו שרײבן אין די ,ליטערארישע בלעסער■ (נום־ 91, 1926). דער דריסער באנד נעםט ארום די תקוסה םון 1783 בױ 1830. װי די םאריקע צװײ בענד, אזוי איז אויך דער באנד א װיכםיקער צושטײער צו דער ארעפער ליטעראטור איבער אםעריקע אין דער ײדישער שפ־אך. ראנאסס געשיכטע איז א גוטער האנסבוך צו ששודירן די אםעריקאנער געשיכשע. דער זשורנאליםטישער כאראקסער םײ אין םסיל און סײ אין דער קאנסשרוקציע פאכס דאס לײנען גריננ און אנגענעם, קײן װיסנשאםטלעכן װערס אבער האט דאס בוך נישט. אין דעם באנד װערט געשילדערס די נעשיכטע סון דעם אםע- ריקאנער םאלק אין דער צײט, װען עם זענען געפאכט געװארן די ערשטע סרוװן צו םארײניקן די אוםאסהענניקע שטאטן אין דער צײט, װען די װיבםיקססע ענדערוננען אין דעם לעבן םון דעם אמערי- קאנער סאלק האבן ױך אננעהויבן בולס ארויםצושײלן. עס װערס באשרינןידי ערשטע ארגאניזאציע סון סארײניקונג און אירע שװעריקײטן. די נײע קאנסטיסוציע, װאם איז ביז דעם הײנסיקן סאג געבליבן אלם דער װעגװײזער םון דער אםעריקאנער סאליטיק. אױך איז אין דעם באנד באהאנדלט די נײע רעגירוננ םיט אירע סראבלעםען. און די הויסס-אינצידענטן םון דעם קאםף צװישן די םעדעראליםטן און די רעסיבליקאנער ביז 1800. װײםער שילדערט ראגאף די סאליםיק םוךדער דזשעםערסאנישער רענירוננ, װי אויך די לאנע, םון דער םלחםהםון 1812- דער נײער װעסש (םערב), דער כח םון דער נײער אפעריקע, די אינדוסטריעלע ענדערוננען, און די אנסװיקלוננ םון די ארבעסער-ארגאנױאציעס, װערן אויף א סאסיקן אוסן באשריבן אין דער דאױקער געשיכסע. איך, װי געזאנם, האלט דאס װערק נישס םאר קײן װיםנשאםט- לעך װערק. דער צוגאנג איז זשורנאליסטיש, נישס נאר אין סרטים נאד אױך אין אלנעםײן, ראנאף גײט נאך די אנגענוםענע שילדע• רוננען םון דער אפעריקאנער געשיכסע, אדי װי םיר באנעגענען זײ אין דורכשנים אין אלע נײעססע האנסביכער אױף דעם דאױקן געביס עס איז באפת זײער שװער ױך צו באםרײען םון די הער• שנדע פײנונגען און אויף אזא אוםן באיײטיקן די סאראורסײלו, װאם זענען נאך םאראן װעגן דעם אפעריקאנער עבר, און װאם װערן אםשםאל אױםנענוצט אלם א פוםר-השכל פאר דער צוקונפט. די שילדערונג, װאם םיר לײענען אין דעם דריסן באנד, איז א גאנץ סינקסלעכע און קלארע, עם םילט זיך אבער אין דעם אויםװאל םון םאטעריאלן א שטארקע אסהענגיקײס םון די אםע־ ריקאנער היםסאריקער, און נישט געקוקם אויף דער כלוםרשטער םאסעריאליםסישער אויססאסונג, איז דער מאסעריאל אגאנץ קאנ• סערװאםיװער. עם איז םאדנע צו זען אויף דעם דריסן באנד דעם טיטל ,די ערשסע זעקס סרעוידענםן/ א סיטל, װאם עם נעהערס צום באריםסן װערק, װאס סטאנװאוד האש ארויסגעגעבן װעגן דער נע- שיכסע םין די סיעזידענסישע װאל-קאססאניעס. עס װילס זיך מאכן אסאר באםערקונגען צום םעקסט גוסא. ראנאף שרײבס אין אײן ארס, רעדנדיק װענן דער צײט םאר דער קאנסטיסוציע, אז .אזוי שרעקלעכע זענען געװען די װײען, אזוי סארצװײםלס האט די לאגע אױסגעזען, אז היםטאריקער באצײכענען יענע יארן, אלם די קריטישע צײם םון דערגעשיכסע םון לאנד״(ז.7). די דאזיקע םײטגג האט שױן קײן װערט נישט, װי עס שסעלן סעסס אזעלכע אםעריקאנער אויטאריטעםן אויף דעס געבים, װי םאקלאקלין, אשער און בירד.די סריערדיקע היםטאריקער